Radar opadów atmosferycznych
Rysunek 1: Radar opadów atmosferycznych Niemieckiej Służby Meteorologicznej w Essen-Bredeney
(51°24’20,5" N 6°58’01,6"E)
Rysunek 1: Radar opadów atmosferycznych Niemieckiej Służby Meteorologicznej w Essen-Bredeney
(51°24’20,5" N 6°58’01,6" E)
Jak działa radar opadów atmosferycznych?
Radar opadów atmosferycznych
Radar opadów atmosferycznych jest radarem meteorologicznym pracującym w paśmie S lub paśmie C (rzadziej w paśmie X ze względu na duże tłumienie), wyposażonym w obracaną i pochylaną symetryczną antenę paraboliczną. W paśmie częstotliwości X można również zastosować zespół anten złożony z szczelinowych anten falowodowych. Radar działa zgodnie z zasadą radaru impulsowego, aby uzyskać duży zasięg. Wbrew potocznym wyobrażeniom radar opadów atmosferycznych nie mierzy wielkości chmur.
Za pomocą radaru opadów atmosferycznych można wyznaczyć następujące wielkości pomiarowe:
- Zdolność odbijania (reflektywność) cząstek opadu („hydrometeorów”), na podstawie której można oszacować natężenie opadów. Dlatego radar wykorzystuje się do lokalizowania obszarów opadów oraz do ilościowego pomiaru opadów. Sumę opadów można obliczyć przez całkowanie w czasie zmierzonych natężeń opadów w danym miejscu na powierzchni Ziemi. Na podstawie wartości reflektywności, przy odpowiednich założeniach, można również oszacować pionowo zintegrowaną zawartość wody ciekłej w chmurze opadowej.
- Porównanie sygnałów z dwóch okresów powtarzania impulsów umożliwia pomiar częstotliwości Dopplera, która jest miarą rozkładu radialnych prędkości ruchu kropel deszczu względem radaru. Na tej podstawie można wyznaczyć radialną prędkość wiatru. Porównując te prędkości podczas jednego obrotu anteny, można określić poziomą prędkość wiatru.
- W większości nowoczesnych radarów energia nadawcza jest dzielona na poziomą (H) i pionową (V) składową polaryzacji, a następnie transmitowane są obie polaryzacje. W powracających echach analizuje się różnice reflektywności, koherencję między sygnałami H i V oraz różnicę ich faz. Pozwala to uzyskać dodatkowe informacje o rozmiarach, kształcie i rodzaju cząstek opadu. Dzięki temu można lepiej rozróżniać deszcz, śnieg i grad.
Większość nowoczesnych radarów opadów atmosferycznych umożliwia obserwację trójwymiarową. Po każdym obrocie zmieniają kąt elewacji anteny i w ten sposób kolejno skanują każdy zakres kątów elewacji (skan elewacyjny) wokół anteny. Powstaje w ten sposób tak zwany skan objętościowy, który (w porównaniu z radarem kontroli ruchu lotniczego) może być aktualizowany jedynie stosunkowo wolno, w ciągu 5 do 15 minut (w zależności od liczby kątów oraz wymaganej dokładności). W Niemieckiej Służbie Meteorologicznej pełny cykl trwa pięć minut.
paraboliczny
ortomodowy
tubowy
Rysunek 2: Schemat radaru meteorologicznego umieszczonego pod radomem
Dane techniczne
Radar opadów atmosferycznych wykorzystuje zazwyczaj pojedynczy, wąskopasmowy i krótki impuls nadawczy, generowany przez wysokiej mocy lampę mikrofalową (magnetron lub klistron). Nadajnik magnetronowy jest znacznie tańszy od nadajnika z klistronem, ma jednak tę wadę, że radar może pracować jedynie pseudokoherentnie, a nie w pełni koherentnie, co zmniejsza dokładność pomiaru częstotliwości Dopplera. Możliwe jest również zastosowanie nadajników półprzewodnikowych, jednak ze względu na ograniczoną wytrzymałość napięciową elementów półprzewodnikowych dysponują one mniejszą mocą impulsową. Wynikająca z tego konieczność stosowania wewnątrzimpulsowej modulacji oraz szerszego pasma impulsów nadawczych dodatkowo pogarsza dokładność z powodu listków bocznych w dziedzinie czasu (time sidelobes). Ograniczona jest także czułość odbiornika, ponieważ odbiornik o szerszym paśmie odbiera więcej zakłócającego szumu.
Rysunek 3: W wyniku dywergencji fal elektromagnetycznych objętość impulsu zwiększa się wraz z odległością, dlatego radar zapewnia większą dokładność na mniejszych odległościach.
Rysunek 3: W wyniku dywergencji fal elektromagnetycznych objętość impulsu zwiększa się wraz z odległością, dlatego radar zapewnia większą dokładność na mniejszych odległościach.
Antena radarowa
Antena radarowa jest zazwyczaj anteną reflektorową z reflektorem parabolicznym, który wytwarza symetryczną charakterystykę promieniowania anteny. Szerokość wiązki tej charakterystyki wynosi zwykle od jednego do dwóch stopni. Średnica reflektora zależy od wykorzystywanego pasma częstotliwości i wynosi około 40–80 długości fali. Antena jest zasilana za pomocą promiennika tubowego. Sprzęgacz ortomodowy umożliwia radarom z podwójną polaryzacją jednoczesne lub naprzemienne nadawanie z polaryzacją poziomą i pionową.
Częstotliwość nadawcza lub długość fali
Aby objąć zasięgiem duży obszar, konieczna jest sieć radarowa, przy czym liczba radarów zależy od efektywnego zasięgu każdego z nich. Dokładność radaru opadów atmosferycznych zmniejsza się jednak wraz z odległością (patrz objętość impulsu na rysunku 3). Wybór długości fali zależy również od kosztu radarów, wymaganego obszaru pokrycia oraz rodzaju dominujących opadów. Dodatkowo na większych odległościach negatywny wpływ ma krzywizna Ziemi, przez co zjawiska atmosferyczne występujące na małych wysokościach znikają za horyzontem.
W regionach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie sieci radarów meteorologicznych są często mniej gęste, stosuje się przede wszystkim radary pracujące w paśmie S. Ich duży zasięg pozwala obserwować rozległe obszary przy niewielkiej liczbie stanowisk radarowych. Mogą one osiągać zasięg do 800 km, który w szczególnych warunkach propagacji atmosferycznej (ducting) jest rzeczywiście uzyskiwany. Radary pasma S są stosunkowo drogie, lecz wykorzystują długość fali, która nawet podczas bardzo intensywnych opadów i gradu ulega tylko niewielkiemu tłumieniu. Dzięki temu dobrze nadają się do obszarów często narażonych na silne burze, cyklony tropikalne i tornada. Moc tych radarów osiąga poziom megawatów. W normalnych warunkach propagacji, w odległości ponad 250 km, radar ze względu na krzywiznę Ziemi może wykrywać opady jedynie na bardzo dużych wysokościach, dlatego nadaje się wtedy głównie do identyfikacji najważniejszych komórek burzowych (na wysokości powyżej 15 km w odległości 800 km od radaru).
W Europie, gdzie sieć radarów meteorologicznych jest bardzo dobrze rozwinięta (klimat umiarkowany), stosuje się głównie radary pracujące w paśmie C. Zakres ten zapewnia większą dokładność pomiarów. Zasięg takich radarów jest ograniczony do około 250 km, jednak ze względu na wymaganą wysoką dokładność zazwyczaj wykorzystuje się jedynie 150–180 km. Radary pasma C są tańsze, lecz wykorzystują długość fali podatną na tłumienie podczas intensywnych opadów deszczu. Jest to akceptowalne w klimacie umiarkowanym, gdzie opady są przeważnie słabe lub umiarkowane. Podczas silnych letnich burz radary te osiągają jednak gorsze wyniki. Moc impulsowa ich sygnałów nadawczych wynosi zazwyczaj 250 kW.
Czułość i dynamika odbiornika
Technicznie możliwe jest uzyskanie czułości odbiornika poniżej −100 dBm. Odbiorniki te mogą przetwarzać sygnały echa o mocy mniejszej niż jedna dziesiąta pikowata. W tym zakresie szczególnie uciążliwy jest szum otoczenia. Aby zminimalizować straty w przewodach łączących antenę z odbiornikiem, odbiorniki umieszcza się możliwie najbliżej anteny.
Jednocześnie muszą one przetwarzać również bardzo silne sygnały echa. Aby uzyskać wymaganą liniową dynamikę odbiornika do 105 dB, równolegle stosuje się kilka odbiorników o różnej czułości. Oprogramowanie wybiera następnie sygnał o najlepszym stosunku sygnału do szumu, który nie uległ jeszcze przesterowaniu.
Częstotliwość powtarzania impulsów
Nowoczesne radary opadów atmosferycznych umożliwiają dynamiczną zmianę prędkości obrotowej anteny oraz częstotliwości powtarzania impulsów. Ponieważ zjawiska pogodowe zachodzą przede wszystkim w troposferze, której górna granica leży na wysokości około 8 do 18 km, zależnie od szerokości geograficznej, zakres obserwowanych wysokości jest ograniczony. Dlatego przy dużych kątach elewacji nie ma potrzeby wykorzystywania maksymalnego zasięgu 250 km. Ponadto przy dużych kątach elewacji nie występują zakłócenia od ech stałych obiektów. Przy takich kątach mniejsze jest także ryzyko zakłócających ech z odległości niejednoznacznych pochodzących od opadów. Można wówczas stosować znacznie wyższą częstotliwość powtarzania impulsów, a antena może obracać się szybciej niż przy małych kątach elewacji.
Rysunek 4: Strategia skanowania radaru opadów atmosferycznych
(Skala pionowa została powiększona w stosunku 5:1, dlatego większe kąty wydają się węższe. Wszystkie mają jednak tę samą szerokość wiązki.)
Rysunek 4: Strategia skanowania radaru opadów atmosferycznych
(Skala pionowa została powiększona w stosunku 5:1, dlatego większe kąty wydają się węższe. Wszystkie mają jednak tę samą szerokość wiązki.)
Strategia skanowania
Strategię skanowania przedstawiono na rysunku 4. Cykl rozpoczyna się od skanu opadów, którego kąt elewacji zależy od kąta przesłonięcia horyzontu w miejscu zainstalowania radaru. Podczas tego obrotu radar pracuje z częstotliwością powtarzania impulsów 600 Hz, co zapewnia maksymalny jednoznaczny zasięg pomiarowy wynoszący 250 km, z czego wykorzystywane jest jednak tylko 150 km. Antena obraca się z prędkością 12° na sekundę (≙ 2 obr./min). Następnie rozpoczyna się skan objętościowy od kąta elewacji 5,5°, przy czym po każdym kolejnym obrocie kąt jest zmniejszany o jeden stopień. Skanowania te wykorzystują częstotliwość powtarzania impulsów 600 lub 800 Hz. Prędkość obrotowa anteny wzrasta nieznacznie do 18° na sekundę (≙ 3 obr./min), jedynie najniższy skan ponownie wykonywany jest z prędkością 12° na sekundę (tłumienie zakłóceń od obiektów stałych). Podczas ósmego obrotu wykonywany jest skan przy kącie elewacji 8° i częstotliwości powtarzania impulsów 800 lub 1 200 Hz. Dla kątów elewacji 12°, 17° i 25° stosowana jest częstotliwość 2 410 Hz przy prędkości obrotowej 30° na sekundę (≙ 5 obr./min). Na zakończenie wykonywany jest pionowy skan w górę, wykorzystywany do wewnętrznej kalibracji. Następnie antena ustawia się na północ i oczekuje na rozpoczęcie kolejnego cyklu. Wszystkie radary opadów atmosferycznych Niemieckiej Służby Meteorologicznej rozpoczynają kolejny cykl jednocześnie. Dzięki temu ruch anten jest w przybliżeniu zsynchronizowany, co zmniejsza ryzyko wzajemnych zakłóceń. Ułatwia to również tworzenie kompozytowych produktów radarowych (łączenie obrazów i danych z wielu radarów), ponieważ dane, na przykład ze skanu opadów, pochodzą z tej samej minuty.
Rysunek 5: Poziomy zasięg sieci radarów meteorologicznych w Niemczech (Źródło: Niemiecka Służba Meteorologiczna)
Rozmieszczenie
Niemiecka Służba Meteorologiczna utrzymuje na terenie Niemiec sieć 17 radarów opadów atmosferycznych, rozmieszczonych w taki sposób, aby zapewnić pokrycie całego terytorium Republiki Federalnej Niemiec. Ich obszary pokrycia częściowo się nakładają, dzięki czemu w przypadku awarii jednego radaru można wykorzystać dane z radarów sąsiednich. Jeden z tych radarów jest urządzeniem mobilnym, co umożliwia jego czasowe przeniesienie do lokalizacji, w której planowana jest dłuższa przerwa eksploatacyjna.
Przegląd radarów meteorologicznych przedstawionych w Radartutorialu.