www.radartutorial.eu www.radartutorial.eu Radar Temelleri

Yağış Radarı

Resim 1: Essen-Bredeney’deki Alman Meteoroloji Dairesinin Yağış Radarı
(51°24’20,5" N 6°58’01,6"E)

Resim 1: Essen-Bredeney’deki Alman Meteoroloji Dairesinin Yağış Radarı
(51°24’20,5" N   6°58’01,6" E)

Yağış radarı nasıl çalışır?

Yağış Radarı

Bir yağış radarı, dönebilen ve yükseklik açısı değiştirilebilen (swivel) simetrik bir parabolik antenle S-bandında ya da C-bandında (yüksek zayıflama nedeniyle daha seyrek olarak X-bandında) çalışan bir meteoroloji radarıdır. X-bandında yarıklı dalga kılavuzu antenlerinden oluşan bir anten dizisi de kullanılabilir. Büyük menzillere ulaşmak için darbeli radar prensibiyle çalışır. Meslekten olmayanların düşündüğünün aksine, yağış radarı bulutların büyüklüğünü ölçmez.

Bir yağış radarıyla aşağıdaki ölçüm büyüklükleri belirlenebilir:

Modern yağış radarlarının çoğu üç boyutlu ölçüm yapabilir. Her anten dönüşünden sonra yükseklik açısı (tilt angle) değiştirilir ve farklı yükseklik açılarında ayrı ayrı tarama yapılır (yükseklik taraması). Böylece hacim taraması elde edilir. Uçuş güvenlik radarlarıyla karşılaştırıldığında veriler daha yavaş, taranan açı sayısına ve istenen doğruluğa bağlı olarak 5 ila 15 dakikada bir yenilenir. Alman Meteoroloji Dairesinde (DWD) tam bir tarama döngüsü beş dakika sürer.

Alıcı
Parabolik
yansıtıcı
Ortomod-
bağlaştırıcı
Boynuz
ışıyıcı
Gönderici
Radom
Yıldırım iniş
iletkeni
Dönme
tablası
Dalga
kılavuzu

Resim 2: Bir radom altındaki bir yağış radarının şematik sunumu

Gönderici
Yıldırım iniş
iletkeni
Dönme
tablası

Resim 2: Bir radom altındaki bir yağış radarının şematik sunumu

Teknik veriler

Yağış radarları genellikle yüksek güçlü bir vakum tüpüyle (magnetron ya da klistron) üretilen dar bantlı, kısa gönderim darbeleri kullanır. Magnetronlu gönderici, klistronlu göndericiden çok daha ucuzdur; ancak radarın sözde-koherent (pseudo-coherent) çalışmasına neden olur. Bu durumda radar tam koherent çalışamaz ve Doppler frekansı ölçümünün doğruluğu azalır. Yarıiletken göndericiler de kullanılabilir; ancak yarıiletkenlerin sınırlı gerilim dayanımı nedeniyle bunların darbe gücü daha düşüktür. Bu yüzden daha geniş bantlı darbe-içi modülasyonlu gönderim darbelerinin kullanılması gerekir. Bunların zamansal yan topuzları (time sidelobes) da ölçüm doğruluğunu azaltır. Daha geniş bantlı alıcı daha fazla gürültü aldığı için alıcı duyarlılığı da sınırlanır.

Resim 3: Elektromanyetik dalgaların ıraksayı (divergence) sonucu daha uzun menzillerde çözünürlük hücresi daha büyük olur, dolaysıyla radar daha kısa menzillerde daha doğru sonuç verir.

Resim 3: Elektromanyetik dalgaların ıraksayı (divergence) sonucu daha uzun menzillerde çözünürlük hücresi daha büyük olur, dolayısıyla radar daha kısa menzillerde daha doğru sonuç verir.

Radar anteni

Radar anteni genellikle parabolik yansıtıcılı bir reflektör antenidir. Bu yansıtıcı simetrik bir anten çizgesi oluşturur. Bu çizgenin açıklık açısı genellikle bir ila iki derecedir. Parabolik yansıtıcının çapı kullanılan frekans bandına bağlıdır ve yaklaşık 40 ila 80 dalga boyu arasındadır. Anten boynuz ışıyıcıyla beslenir. Ortomod bağlaştırıcı, çift polarizasyonlu radarların yatay ve düşey polarizasyonda aynı anda ya da dönüşümlü olarak yayın yapmasını sağlar.

Gönderim frekansı veya dalga boyu

Geniş bir bölgenin kapsanması için bir radar ağı gerekir. Gerekli radar sayısı, her radarın etkin menziline bağlıdır. Bununla birlikte yağış radarının doğruluğu menzil arttıkça azalır (Resim 3’teki darbe hacmine bakınız). Kullanılacak dalga boyunun seçimi ayrıca radarların maliyetine, gerekli kapsama alanına ve baskın yağış türüne bağlıdır. Dünya'nın eğriliği de uzun menzillerde olumsuz etki yapar; alçak irtifadaki hava olayları ufkun ardında kalır.

Meteoroloji radar ağlarının daha seyrek olduğu tropikal ve dönencealtı (subtropical) bölgelerde çoğunlukla S-bandı radarları kullanılır. Büyük menzilleri sayesinde az sayıda radar konumuyla geniş bölgeler gözlenebilir. Bu radarlar 800 km’ye kadar menzile ulaşabilir; özel atmosferik yayılma koşullarında (ducting) bu menzile fiilen de erişilebilir. S-bandı radarları nispeten pahalıdır, ancak dalga boyları çok şiddetli yağmur ve doluda bile az zayıflar. Bu nedenle tropikal siklonlar ve hortumlar gibi güçlü fırtına sistemlerinin görüldüğü bölgeler için uygundurlar. Darbe güçleri megavat mertebesindedir. Normal yayılma koşullarında 250 km’nin ötesinde, Dünya'nın eğriliği nedeniyle yalnızca çok yüksek irtifadaki yağışlar algılanabilir. Bu yüzden böyle uzaklıklarda radar, esas olarak en büyük fırtına hücrelerini belirlemek için kullanılır (radardan 800 km uzakta, 15 km’nin üzerindeki irtifalarda).

Ilıman iklimli Avrupa’da meteoroloji radar ağı oldukça gelişmiştir ve genellikle C-bandı radarları kullanılır. Bu frekans bandı daha yüksek ölçüm doğruluğuna imkân verir. Radarların menzili yaklaşık 250 km ile sınırlıdır; daha yüksek doğruluk için çoğunlukla 150 ila 180 km kullanılır. C-bandı radarları daha ucuzdur ancak şiddetli yağışta gönderim dalgaları daha fazla zayıflar. Yağışın genellikle hafif veya orta şiddette olduğu ılıman iklimlerde bu durum kabul edilebilir. Buna karşılık güçlü yaz fırtınalarında ölçüm sonuçları daha az doğru olur. Bu radarların darbe gücü genellikle 250 kW'tır.

Alıcı duyarlılığı ve dinamik aralığı

Teknik olarak −100 dBm’den daha düşük alıcı duyarlılıklarına ulaşılabilir. Bu alıcılar, güçleri bir pikovatın onda birinden daha küçük olan eko işaretlerini işleyebilir. Bu düzeyde özellikle ortam gürültüsü önemli bir bozucu etkendir. Anten besleme hattındaki kayıpları azaltmak için alıcılar antene mümkün olduğunca yakın yerleştirilir.

Aynı zamanda çok güçlü eko işaretlerinin de işlenmesi gerekir. 105 dB’ye kadar gerekli doğrusal alıcı dinamik aralığını elde etmek için farklı duyarlılıklara sahip birkaç alıcı paralel çalıştırılır. Yazılım, henüz aşırı sürülmemiş olan ve en iyi işaret-gürültü oranını veren işareti seçer.

Darbe Tekrarlama Frekansı

Modern yağış radarlarının anten dönüş hızı ve Darbe Tekrarlama Frekansı çalışma koşullarına göre önemli ölçüde değiştirilebilir. Hava olayları esas olarak troposferde meydana gelir. Troposferin üst sınırı coğrafi enleme göre yaklaşık 8 ila 18 km arasındadır. Bu nedenle yüksek yükseklik açılarında 250 km'lik azami menzile ihtiyaç yoktur. Ayrıca yüksek açılarda sabit hedef parazitlerinin etkisi bulunmaz ve yağıştan kaynaklanan belirsiz menzilli ekoların girişim yapma olasılığı da daha düşüktür. Bu durumda daha yüksek Darbe Tekrarlama Frekansı kullanılabilir ve anten düşük yükseklik taramalarına göre daha hızlı dönebilir.

Menzil [km]
Yükseklik [km]
Yağış taraması

Resim 4: Bir Yağış Radarının tarama stratejisi
(Yükseklik ölçeği 1:5 oranında büyütülmüştür; bu nedenle daha dik açılı hüzmeler daha dar görünür. Ancak hepsinin açıklık açısı aynıdır.)

Menzil [km]
Yükseklik [km]
Yağış taraması

Resim 4: Bir Yağış Radarının tarama stratejisi
(Yükseklik ölçeği 1:5 oranında büyütülmüştür; bu nedenle daha dik açılı hüzmeler daha dar görünür. Ancak hepsinin açıklık açısı aynıdır.)

Tarama stratejisi

Bir yağış radarının tarama stratejisi Resim 4’te gösterilmektedir. Tarama döngüsü, antenin yükseklik açısı radar konumundaki ufuk engelleme açısına bağlı olan yağış taramasıyla başlar. Bu dönüş sırasında radar 600 Hz Darbe Tekrarlama Frekansı ile çalışır; böylece en büyük kesin ölçüm menzili 250 km olur, ancak bunun yalnızca 150 km'si kullanılır. Anten saniyede 12° (≙ 2 dak⁻¹) hızla döner. Daha sonra hacim taraması 5,5° yükseklik açısında başlar ve her dönüşten sonra açı bir derece azaltılır. Bu taramalarda 600 ya da 800 Hz Darbe Tekrarlama Frekansı kullanılır. Anten dönüş hızı saniyede 18°'ye (≙ 3 dak⁻¹) çıkar; yalnızca en alttaki tarama, sabit hedef parazitlerinin daha iyi bastırılması için yeniden saniyede 12° hızla yapılır. Sekizinci dönüşte 8° yükseklik açısında, 800 ya da 1 200 Hz ile tarama yapılır. 12°, 17° ve 25° yükseklik açılarında ise 2 410 Hz ve saniyede 30° (≙ 5 dak⁻¹) dönüş hızı kullanılır. Son olarak iç kalibrasyon için düşey yönde yukarıya doğru bir tarama gerçekleştirilir. Anten ardından kuzeye yönelir ve bir sonraki döngünün başlangıcını bekler. Alman Meteoroloji Dairesinin (DWD) bütün yağış radarları sonraki döngüye aynı anda başlar. Böylece anten hareketleri yaklaşık olarak eşzamanlanır ve radarların birbirini karşılıklı olarak bozma riski azaltılır. Aynı zamanda bu eşzamanlama, bileşik radar ürünlerinin (composite radar products) oluşturulmasını kolaylaştırır; çünkü örneğin farklı radarların yağış taramalarından gelen veriler aynı dakikaya aittir.

Resim 5: Almanya’daki bir meteoroloji ağına bağlı meteoroloji radarlarının kapsama alanları

Resim 5: Almanya’daki bir meteoroloji ağına bağlı meteoroloji radarlarının kapsama alanları (Kaynak: Alman Meteoroloji Dairesi)

Yağış radarlarının Almanya’daki konuşlanması

Alman Meteoroloji Dairesi Almanya’da, Federal Almanya Cumhuriyeti’nin tüm alanını kapsayacak şekilde dağıtılmış 17 adet yağış radarından oluşan bir ağa sahiptir. Birbirleriyle kısmen örtüşürler, böylece bir aygıt arızalanırsa, komşu aygıtlardan gelen veriler kullanılabilir. Bu radar aygıtların biri taşınabilir tiptir, böylelikle planlanan büyük kesinti süreleri durumunda bakıma alınan radarın konumuna geçici olarak yerleştirilebilir.

Genel bakış: Radartutorial’de tanıtılan meteoroloji radarları.

Yazar: Christian Wolff, Almanca metinden çeviri: Zafer Yener