Radar voor neerslagdetectie
Figuur 1: Neerslagradar van de Duitse weerdienst in Essen-Bredeney
(51°24’20,5" N 6°58’01,6"E)
Hoe werkt een neerslagradar?
Neerslagradar
Een neerslagradar is een weerradar die werkt in de S-band of de C-band (vanwege de grotere demping minder vaak in de X-band). De radar heeft een symmetrische, draaibare en kantelbare parabolische antenne. In de X-band kan ook een antenne-array met golfgeleiderspleetantennes worden gebruikt. Het toestel werkt volgens het pulsradarprincipe om grote afstanden te kunnen overbruggen. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, meet een neerslagradar niet de grootte van wolken.
Met een neerslagradar kunnen de volgende grootheden worden bepaald:
- Het reflecterend vermogen (reflectiviteit) van neerslagdeeltjes (hydrometeoren), waaruit de neerslagintensiteit kan worden geschat. Daarom wordt de radar gebruikt om neerslaggebieden te lokaliseren en neerslag kwantitatief te meten. De neerslaghoeveelheid op een plaats aan het aardoppervlak kan worden berekend door de gemeten neerslagintensiteit over de tijd te integreren. Met geschikte aannames kan uit de reflectiviteitswaarden ook het verticaal geïntegreerde vloeibarewatergehalte van de neerslagwolk worden geschat.
- Door twee pulsperioden met elkaar te vergelijken, kan een Dopplerfrequentie worden gemeten. Deze geeft informatie over de radiale snelheidsverdeling van regendruppels ten opzichte van de radar. Daaruit kan de radiale windsnelheid worden bepaald. Door deze snelheden gedurende een volledige antenneomwenteling met elkaar te vergelijken, kan de horizontale windsnelheid worden afgeleid.
- Bij de meeste moderne radars wordt de uitgezonden energie verdeeld over een horizontale (H) en een verticale (V) polarisatiecomponent, zodat beide polarisaties worden uitgezonden. Bij de teruggekaatste echo's worden het verschil in reflectiviteit, de coherentie tussen de H- en V-signalen en hun faseverschil geanalyseerd. Zo ontstaat aanvullende informatie over de grootte, vorm en aard van neerslagdeeltjes. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld regen, sneeuw en hagel beter van elkaar worden onderscheiden.
De meeste moderne neerslagradars maken een driedimensionale waarneming mogelijk. Daartoe veranderen ze na iedere omwenteling de elevatiehoek van de antenne en scannen ze het gebied rondom de radar bij opeenvolgende elevatiehoeken (elevatiescan). Zo ontstaat een zogenaamde volumescan, die in vergelijking met een luchtverkeersleidingsradar betrekkelijk langzaam wordt bijgewerkt, doorgaans binnen 5 tot 15 minuten (afhankelijk van het aantal elevatiehoeken en de gewenste nauwkeurigheid). Bij de Duitse weerdienst duurt een volledige scancyclus vijf minuten.
reflector
koppelstuk
onderstel
Figuur 2: Schematische voorstelling van een weerradar onder een radome
Technische gegevens
Een neerslagradar gebruikt meestal korte, smalbandige zendpulsen die worden opgewekt door een krachtige elektronenbuis (magnetron of klystron). Een magnetronzender is aanzienlijk goedkoper dan een klystronzender, maar heeft als nadeel dat de radar dan slechts pseudocoherent kan zijn in plaats van volledig coherent. Daardoor wordt de meting van de Dopplerfrequentie minder nauwkeurig. Halfgeleiderzenders zijn eveneens mogelijk, maar leveren door de beperkte spanningsbestendigheid van de halfgeleiders een lager piekpulsvermogen. De daardoor noodzakelijke toepassing van breedbandigere, intrapulsgemoduleerde zendpulsen vermindert de meetnauwkeurigheid door de zijlobben in het tijddomein (time sidelobes) na pulscompressie. Ook de ontvangergevoeligheid wordt beperkt, omdat een breedbandigere ontvanger meer storende ruis opvangt.
Figuur 3: Door de divergentie van elektromagnetische golven neemt het pulsvolume toe met de afstand. Daarom zijn metingen op kortere afstand nauwkeuriger.
Figuur 3: Door de divergentie van elektromagnetische golven neemt het pulsvolume toe met de afstand. Daarom zijn metingen op kortere afstand nauwkeuriger.
Radarantenne
De radarantenne is meestal een reflectorantenne met een parabolische reflector, die een symmetrisch antennepatroon vormt. De bundelbreedte bedraagt gewoonlijk ongeveer één tot twee graden. De reflectordiameter hangt af van de gebruikte frequentieband en bedraagt ongeveer 40 tot 80 maal de golflengte. De antenne wordt gevoed door een hoornstraler. Een orthomode-koppelstuk maakt het mogelijk dat dubbelgepolariseerde radars horizontale en verticale polarisatie gelijktijdig of afwisselend uitzenden.
Zendfrequentie of golflengte
Om een groot gebied te bestrijken is een radarnetwerk nodig. Het aantal radarstations hangt daarbij af van het effectieve bereik van iedere radar. De nauwkeurigheid van een neerslagradar neemt echter af met de afstand (zie het pulsvolume in figuur 3). De keuze van de golflengte hangt ook af van de kosten, de gewenste gebiedsdekking en het soort neerslag dat doorgaans voorkomt. Op grotere afstand speelt bovendien de kromming van de aarde een rol, waardoor laaggelegen weersverschijnselen achter de horizon verdwijnen.
In tropische en subtropische gebieden, waar weerradarnetwerken vaak minder dicht zijn, worden vooral radars in de S-band gebruikt. Door hun grote bereik kunnen ze ook met weinig radarstations uitgestrekte gebieden bewaken. Ze kunnen afstanden tot 800 km bereiken. Onder bijzondere atmosferische voortplantingsomstandigheden (ducting) kunnen zulke afstanden ook daadwerkelijk worden gehaald. S-bandradars zijn relatief duur, maar gebruiken een golflengte die zelfs bij zeer zware neerslag en hagel slechts weinig wordt verzwakt. Dat is gunstig in gebieden met zware onweerssystemen, zoals tropische cyclonen en tornado's. Het zendpiekvermogen van deze radars ligt in het megawattbereik. Bij normale voortplantingsomstandigheden kan de radar voorbij ongeveer 250 km door de aardkromming alleen neerslag op zeer grote hoogte waarnemen en dus vooral de belangrijkste onweerscellen herkennen (op meer dan 15 km hoogte bij een radarafstand van 800 km).
In Europa, waar het weerradarnetwerk in het gematigde klimaat veel dichter is, worden vooral radars in de C-band gebruikt. Deze frequentieband maakt een hogere meetnauwkeurigheid mogelijk. Hun bereik is beperkt tot ongeveer 250 km, waarvan wegens de gewenste nauwkeurigheid meestal slechts 150 tot 180 km wordt benut. C-bandradars zijn goedkoper, maar hun golflengte wordt bij zware regen sterker gedempt. Dat is voor een gematigd klimaat, met meestal lichte tot matige neerslag, aanvaardbaar. Bij zware zomerse onweersbuien leveren deze radars echter minder goede resultaten. Het piekpulsvermogen bedraagt doorgaans 250 kW.
Ontvangergevoeligheid en dynamisch bereik
Technisch zijn ontvangergevoeligheden van minder dan −100 dBm mogelijk. Deze ontvangers kunnen echosignalen verwerken met vermogens kleiner dan een tiende picowatt. Bij zulke zwakke signalen is vooral de omgevingsruis storend. Om verliezen in de antennevoedingsleidingen te beperken, worden de ontvangers zo dicht mogelijk bij de antenne geplaatst.
Tegelijkertijd moeten ook zeer sterke echosignalen kunnen worden verwerkt. Om een vereist lineair dynamisch bereik tot 105 dB te bereiken, worden meerdere ontvangers met verschillende gevoeligheden parallel gebruikt. De software kiest vervolgens het nog niet overstuurde signaal met de beste signaal-ruisverhouding.
Pulsherhalingsfrequenties
Moderne neerslagradars kunnen hun rotatiesnelheid en pulsherhalingsfrequentie sterk aanpassen. Omdat weersverschijnselen zich vooral in de troposfeer afspelen, waarvan de bovengrens afhankelijk van de geografische breedte op ongeveer 8 tot 18 km hoogte ligt, is het te onderzoeken hoogtebereik begrensd. Bij grote elevatiehoeken hoeft daarom niet tot de maximale afstand van 250 km te worden gemeten. Bovendien is de invloed van vaste doelen bij grote elevatiehoeken gering. Ook is daar de kans op storende meerduidige echo's van neerslag kleiner. Daarom kan de radar met een veel hogere pulsherhalingsfrequentie werken en de antenne sneller laten draaien dan bij lage elevatiehoeken.
Figuur 4: Scanstrategie van een neerslagradar
(De hoogteschaal is vijfmaal vergroot, waardoor steilere hoeken smaller lijken. De bundelbreedte blijft echter gelijk.)
Figuur 4: Scanstrategie van een neerslagradar
(De hoogteschaal is vijfmaal vergroot, waardoor steilere hoeken smaller lijken. De bundelbreedte blijft echter gelijk.)
Scanstrategie
Figuur 4 toont een scanstrategie. Een cyclus begint met een neerslagscan waarvan de elevatiehoek afhangt van de afschermingshoek (horizon) van de radaropstelling. Tijdens deze omwenteling werkt de radar met een pulsherhalingsfrequentie van 600 Hz en daarmee met een maximale eenduidige meetafstand van 250 km, waarvan echter slechts 150 km wordt gebruikt. De antenne draait met 12° per seconde (≙ 2 min⁻¹). Daarna begint de volumescan bij een elevatiehoek van 5,5°. Na elke volgende omwenteling wordt de hoek met één graad verlaagd. Deze scans gebruiken een pulsherhalingsfrequentie van 600 of 800 Hz. De antennesnelheid wordt verhoogd tot 18° per seconde (≙ 3 min⁻¹); alleen bij de laagste hoek wordt weer 12° per seconde gebruikt om vaste-doelecho's beter te onderdrukken. Tijdens de achtste omwenteling wordt gescand onder een elevatiehoek van 8° met een pulsherhalingsfrequentie van 800 of 1 200 Hz. Voor de elevatiehoeken 12°, 17° en 25° wordt 2 410 Hz gebruikt bij een draaisnelheid van 30° per seconde (≙ 5 min⁻¹). Tot slot wordt een scan loodrecht omhoog uitgevoerd voor de interne kalibratie. De antenne wordt vervolgens naar het noorden gericht en wacht op de volgende cyclus. Alle neerslagradars van de Duitse weerdienst beginnen gelijktijdig aan hun volgende cyclus. Daardoor wordt de antennerotatie globaal gesynchroniseerd en neemt de kans op onderlinge radarstoringen af. Dit ondersteunt ook het maken van samengestelde radarproducten (het berekenen van beelden en het combineren van gegevens van verschillende radars), omdat bijvoorbeeld de gegevens uit de neerslagscan allemaal uit dezelfde minuut afkomstig zijn.
Figuur 5: Horizontale radardekking van een netwerk van weerradars in Duitsland (Bron: Deutscher Wetterdienst)
Opstelling van het radarnetwerk
De Duitse weerdienst (Deutscher Wetterdienst) beheert in Duitsland een netwerk van 17 neerslagradars. Deze zijn zo verspreid opgesteld dat zij het gehele grondgebied van Duitsland bestrijken. Hun dekkingsgebieden overlappen elkaar gedeeltelijk, zodat bij uitval van een radar gegevens van naburige toestellen kunnen worden gebruikt. Eén radar is transporteerbaar en kan bij langdurige geplande buitengebruikstelling van een vast station tijdelijk op die locatie worden ingezet.
Overzicht van de op Radartutorial beschreven weerradars.