Klistron
Rysunek 1: Klistron typu NSN 662-5861 firmy English Electric Valve Co Ltd.
(dzięki uprzejmości OSTRON, www.ostron.de)
Rysunek 1: Klistron typu NSN 662-5861 firmy English Electric Valve Co Ltd.
(dzięki uprzejmości OSTRON)
Co to jest klistron?
Klistron
Klistrony są lampami elektronowymi dużej mocy przeznaczonymi do pracy w zakresie mikrofalowym. Są to lampy z modulacją czasu przelotu, stosowane w urządzeniach radarowych jako wzmacniacze lub generatory. Klistron wykorzystuje energię kinetyczną elektronów do wzmacniania drgań wielkiej częstotliwości. W klistronie wykorzystuje się efekt czasu przelotu przez zmianę prędkości elektronów w wiązce elektronowej. Pole magnetyczne ma wyłącznie za zadanie ogniskować wiązkę elektronową na całej jej długości. Ponieważ pole magnetyczne jest równoległe do wiązki elektronowej, klistron należy do lamp o wiązce liniowej. Klistron ma jeden lub więcej rezonatorów wnękowych, rozmieszczonych wokół osi podłużnej lampy i dodatkowo modulujących statyczne pole elektryczne. Klistrony są zwykle projektowane do pracy na jednej stałej częstotliwości. Częstotliwość można regulować w niewielkim zakresie przez mechaniczną deformację wnęk rezonansowych. W zależności od liczby rezonatorów wnękowych klistrony dzieli się na dwuwnękowe, wielownękowe i refleksowe.
Wzmocnienie klistronów stosowanych jako wzmacniacze może być bardzo duże, czasami przekraczać 60 dB, przy możliwych mocach wyjściowych sięgających kilkudziesięciu megawatów. Klistrony mają jednak ograniczoną szerokość pasma, często mniejszą niż 2%, ponieważ wykorzystują elementy rezonansowe. Wymagają wysokich napięć zasilających rzędu setek kilowoltów. Jak można oczekiwać w przypadku lamp próżniowych, średni czas pracy do wystąpienia uszkodzenia wynosi od około 5 000 do 75 000 godzin.
Klistron dwuwnękowy
Klistron dwuwnękowy jest lampą wzmacniającą stosowaną przede wszystkim w wojskowych urządzeniach radarowych. Może być również wykorzystywany jako generator, jeżeli energia wielkiej częstotliwości z drugiego rezonatora wnękowego zostanie doprowadzona z powrotem do pierwszego rezonatora za pomocą kabla koncentrycznego lub falowodu. Połączenie to musi jednak zapewniać dokładnie określone opóźnienie, aby drgania w rezonatorach wnękowych pozostawały ze sobą w fazie i powstawało dodatnie sprzężenie zwrotne. Taki generator klistronowy jest jednak mało praktyczny, ponieważ przy zmianie częstotliwości trzeba mechanicznie dostrajać częstotliwość rezonansową każdego rezonatora wnękowego oraz przesunięcie fazowe linii sprzężenia zwrotnego. W takich przypadkach lepiej nadaje się klistron refleksowy.
Budowa
Wymiary mechaniczne klistronu są określane przez rozmiary rezonatorów wnękowych. Klistron dwuwnękowy składa się z działa elektronowego, dwóch rezonatorów wnękowych, układu magnetycznego do ogniskowania wiązki elektronowej oraz kolektora. Aby uzyskać dużą moc, działo elektronowe musi emitować dużą liczbę elektronów. Klistron dwuwnękowy wykorzystuje dwa rezonatory wnękowe rozmieszczone wokół osi lampy, które modulują pole elektryczne. W środku tych wnęk znajduje się siatka lub perforowana przesłona umożliwiająca przejście wiązki elektronowej. Pierwsza wnęka, do której doprowadzany jest sygnał przeznaczony do wzmocnienia, nosi nazwę rezonatora grupującego (ang.: ”buncher“). Druga wnęka, z której pobierany jest sygnał wyjściowy, nazywana jest rezonatorem wyjściowym (ang.: ”catcher“). Obszar pomiędzy rezonatorami wnękowymi nazywany jest „przestrzenią dryfu” lub „przestrzenią przelotu”. Kolektor pochłania pozostałą energię wiązki elektronowej i zamienia ją w ciepło.
wnękowy
wnękowy
Rysunek 2: Zasada działania klistronu
wnękowy
wnękowy
Rysunek 2: Zasada działania klistronu
grupujący
wyjściowy
Rysunek 2: Zasada działania klistronu
(rysunek interaktywny)
Opis działania
Kolektor jest połączony z potencjałem masy. Natomiast katoda i anoda są zasilane tak zwanym napięciem wiązki, które może osiągać kilkaset kilowoltów, dlatego kolektor emituje pasożytnicze promieniowanie rentgenowskie i musi być ekranowany ołowiem.
Elektrony emitowane przez katodę są najpierw przyspieszane przez wysokie napięcie stałe między anodą i katodą, zanim z jednakową prędkością dotrą do obszaru rezonatora grupującego. Sygnał doprowadzony do rezonatora grupującego wytwarza dodatkowe lokalne pole elektryczne. Kierunek pola elektrycznego zmienia się zgodnie z częstotliwością sygnału w rezonatorze grupującym. Zmiany te naprzemiennie przyspieszają i spowalniają elektrony wiązki elektronowej. Elektrony przechodzące przez rezonator grupujący w chwilach, gdy napięcie sygnału przechodzi przez zero, opuszczają go z niezmienioną prędkością; elektrony przechodzące podczas dodatnich półokresów napięcia sygnału są przyspieszane; natomiast elektrony przechodzące podczas ujemnych półokresów napięcia sygnału są hamowane. Tę zmianę prędkości elektronów w przestrzeni dryfu nazywa się modulacją prędkości. Szybsze elektrony doganiają wolniejsze. W tych miejscach elektrony skupiają się, tworząc modulację gęstości.
Zadaniem drugiego rezonatora wnękowego, czyli rezonatora wyjściowego, jest odebranie energii kinetycznej z wiązki elektronowej. Rezonator wyjściowy umieszcza się wzdłuż osi wiązki elektronowej w miejscu, w którym modulacja gęstości osiąga maksimum. Położenie to jest określane przez czas przelotu skupisk elektronów przy własnej częstotliwości rezonansowej wnęk. Elektrony opuszczają następnie rezonator wyjściowy ze zmniejszoną prędkością i docierają do kolektora. W kolektorze pozostała energia tych elektronów jest zamieniana na energię cieplną. Kolektor ma często bardzo złożoną budowę wewnętrzną, aby zapobiec odbijaniu elektronów z powrotem do przestrzeni dryfu.
Dane techniczne
Sprawność klistronu dwuwnękowego wynika ze stosunku mocy dostarczanej do klistronu przez zasilacz prądu stałego do oddawanej mocy wielkiej częstotliwości. W przypadku klistronu dwuwnękowego wynosi ona około 40%. Straty wynikają przede wszystkim z niedoskonałego grupowania elektronów oraz z pozostałej energii elektronów, która w kolektorze jest zamieniana na ciepło. Średnia moc wyjściowa może osiągać do 500 kW, a moc impulsowa do 30 MW przy 10 GHz. Wzmocnienie mocy może osiągać do 30 dB.
Rysunek 3: Budowa klistronu wielownękowego
Rysunek 3: Budowa klistronu wielownękowego
Klistron wielownękowy
Wzmocnienie, moc i sprawność klistronów można znacznie poprawić przez zastosowanie dodatkowych rezonatorów wnękowych między rezonatorem wejściowym i wyjściowym klistronu dwuwnękowego. Dodatkowe rezonatory wnękowe służą do dalszej modulacji prędkości wiązki elektronowej i powodują wzrost mocy wyjściowej. Dzięki temu skupiska elektronów w wiązce elektronowej stają się wyraźniej uformowane. Klistrony wielownękowe mogą być stosowane w celu zwiększenia wzmocnienia albo szerokości pasma lampy. Często pracują z lekko rozstrojonymi rezonatorami wnękowymi, co pozwala uzyskać, wprawdzie przy mniejszym wzmocnieniu, znacznie większą szerokość pasma dochodzącą do 8%.
Nowsza koncepcja, Kladistron (nazwa pochodząca od: Klystron adiabatyczny), oznacza klistrony dużej mocy wyposażone w dużą liczbę rezonatorów wnękowych (co najmniej dwa razy większą niż w konwencjonalnym klistronie). Takie kladistrony nie są jednak stosowane w urządzeniach radarowych.
Rysunek 4: Model przekrojowy klistronu wielowiązkowego z 8 źródłami wiązek elektronowych firmy TESLA
Rysunek 4: Model przekrojowy klistronu wielowiązkowego z 8 źródłami wiązek elektronowych firmy TESLA
Klistron wielowiązkowy
Klistrony wielowiązkowe są klistronami z wieloma wiązkami elektronowymi. W uproszczeniu można je traktować jako kilka klistronów z pojedynczą wiązką elektronową pracujących równolegle i korzystających ze wspólnych rezonatorów wejściowych i wyjściowych. Pozostałe rezonatory wnękowe i układy ogniskujące mogą być wspólne albo oddzielne. Klistrony wielowiązkowe mogą dostarczać większą moc wielkiej częstotliwości przy niższych napięciach stałych (typowo 50 do 80%). Ze względu na wynikającą z tego mniejszą średnią prędkość elektronów są również krótsze (typowo 30 do 60%). Kolejną zaletą klistronów wielowiązkowych jest większa szerokość pasma. Klistrony wielowiązkowe są ogniskowane za pomocą pól magnetycznych albo elektrostatycznie.
Klistrony wielowiązkowe osiągają sprawność od 60 do 80%. Są stosowane przede wszystkim w badawczych akceleratorach cząstek. W kontekście klistronów wielowiązkowych klistrony z tylko jedną wiązką elektronową określa się jako mono-beam klystron.
Rysunek 5: Połówka obudowy wyfrezowana w odlewanym profilu dla klistronu z wiązką arkuszową
Rysunek 5: Połówka obudowy wyfrezowana w odlewanym profilu dla klistronu z wiązką arkuszową
Klistron z wiązką arkuszową
W rozpatrywanych dotychczas klistronach przekrój wiązki elektronowej był okrągły. W klistronie z wiązką arkuszową jest on natomiast płaski. Uzyskuje się to dzięki specjalnej konstrukcji działa elektronowego.
Klistrony z wiązką arkuszową wykorzystują wiązkę elektronową o znacznie mniejszej gęstości prądu. Ponieważ obciążenie katody jest dużo mniejsze, można również oczekiwać dłuższej trwałości. Mogą być także wykonywane jako klistrony wielowiązkowe, na przykład przez umieszczenie w jednej lampie dwóch płaskich wiązek elektronowych jedna nad drugą, tworzących Double Sheet-Beam Klystron (DSBK).
Wytwarzanie klistronu z wiązką arkuszową jest znacznie prostsze i wymaga zdecydowanie mniejszej liczby pojedynczych elementów. Wszystkie rezonatory wnękowe oraz kolektor są wykonywane w płaskim profilu z litego materiału. Po nałożeniu na niego drugiego, wykonanego lustrzanie profilu powstaje kompletna struktura rezonansowa klistronu. Taka konstrukcja umożliwia znacznie skuteczniejsze chłodzenie niż w klasycznych klistronach.
Klistron refleksowy
pętlą sprzęgającą
wnękowy
przez otwory
Rysunek 6: Rezonator wnękowy klistronu refleksowego
pętlą sprzęgającą
wnękowy
przez otwory
Rysunek 6: Rezonator wnękowy klistronu refleksowego
Innym rodzajem lampy z czasem przelotu, często stosowanym jako generator wielkiej częstotliwości, jest klistron refleksowy. Zamiast kolektorów stosowanych w klistronach wielownękowych klistron refleksowy zawiera ujemnie naładowaną elektrodę reflektorową. Wiązka elektronowa jest modulowana prędkościowo w znany sposób przez rezonator wnękowy drgający na własnej częstotliwości rezonansowej. Sprzężenie zwrotne niezbędne do podtrzymania drgań niegasnących uzyskuje się przez skierowanie skupisk elektronów powstałych wskutek modulacji prędkości z powrotem do rezonatora wnękowego za pomocą ujemnie spolaryzowanej elektrody reflektorowej. Tam skupiska elektronów oddają ponownie swoją energię rezonatorowi wnękowemu. Ta ujemnie spolaryzowana elektroda reflektorowa jest w źródłach anglojęzycznych nazywana „Repeller”. Ze względu na odbicie wiązki elektronowej ta lampa z czasem przelotu nazywana jest „klistronem refleksowym”.
Co najmniej jedna ściana rezonatora wnękowego musi być elastyczna ze względu na tolerancje wykonania lampy. Dlatego nie istnieją dwa całkowicie identyczne klistrony refleksowe, nawet jeśli pochodzą z tej samej serii produkcyjnej. Każdy klistron refleksowy ma z tego powodu własną charakterystykę kalibracyjną.
przyspieszająca
odbicia
wnękowy
Rysunek 7: Układ z klistronem refleksowym
przyspieszająca
odbicia
wnękowy
Rysunek 7: Układ z klistronem refleksowym
Do pracy klistronu refleksowego wymagane są trzy źródła napięcia:
- napięcie żarzenia,
- dodatnie napięcie anodowe doprowadzone do rezonatora wnękowego, często nazywane napięciem wiązki, służące do przyspieszania wiązki elektronowej oraz
- ujemne napięcie reflektora, które odbija skupiska elektronów z powrotem w kierunku rezonatora wnękowego.
Ogniskowanie elektronów w wąską, dobrze skupioną wiązkę jest również realizowane przez pole elektrostatyczne wytworzone wewnątrz lampy przez dodatni potencjał rezonatora. Ze względu na stosunkowo niewielką długość wiązki elektronowej uzyskanie właściwego ogniskowania nie sprawia większych trudności.
Ujemne napięcie reflektora musi być ustawione tak, aby grupowanie elektronów wywołane modulacją prędkości osiągało maksimum dokładnie w chwili, gdy wiązka elektronowa ponownie dociera do rezonatora wnękowego. Wtedy maksymalna ilość energii jest przekazywana z wiązki elektronowej do drgań w.cz. w rezonatorze. Napięcie to może nieznacznie odbiegać od wartości optymalnej, powodując niewielką zmianę częstotliwości, rzędu około 1 do 2 procent, ale jednocześnie także zmniejszenie mocy wyjściowej. Właściwość ta sprawiła, że lampa była szczególnie przydatna jako generator w układach odbiorczych, zwłaszcza w układach automatycznego dostrajania częstotliwości.
Zastosowania
Rysunek 8: Klistron refleksowy K-806 z przyrządu pomiarowego
Rysunek 8: Klistron refleksowy K-806 z przyrządu pomiarowego
Klistrony mają szerokie zastosowanie w technice wielkich częstotliwości, ponieważ mocy osiągalnych za pomocą klistronów nie można uzyskać przy użyciu elementów półprzewodnikowych. Z tego powodu akceptuje się większe prawdopodobieństwo uszkodzeń charakterystyczne dla lamp próżniowych.
- Klistrony są stosowane w radarach meteorologicznych, ponieważ zastosowanie nadajników z modulacją wewnątrzimpulsową jest tam problematyczne.
- Klistrony są wykorzystywane w badawczych akceleratorach cząstek. Cząstki elementarne mogą być przyspieszane za pomocą pól wielkiej częstotliwości. Wymaga to jednak bardzo dużych mocy w.cz., odpowiadających pracy około 250 klistronów, z których każdy pracuje w zakresie megawatów. Klistrony te pracują w zakresie częstotliwości od około 200 MHz, co wymaga stosunkowo dużych rezonatorów, aż do pasma S i pasma X.
- Duże klistrony wielownękowe są stosowane w nadajnikach naziemnej telewizji w paśmie UHF.
- Mniejsze klistrony refleksowe, takie jak pokazany na rysunku 8, były stosowane we wzmacniaczach pomiarowych i odbiornikach jako stabilne generatory lokalne, ponieważ ich częstotliwość można przestrajać w niewielkim zakresie.
- Zastosowania klistronów w paśmie W są obecnie przedmiotem badań laboratoryjnych. Wysoka dokładność wykonania rezonatorów wnękowych, rzędu 2 do 3 mikrometrów, wymaga nowych metod produkcji stosowanych zwykle w przemyśle półprzewodnikowym. Proces ten jest określany jako LIGA i jest technologią fotolitograficzną.