Czym jest falowód mikrofalowy?
Podstawy falowódów mikrofalowych
Rysunek 1: Wymiary falowodu prostokątnego, tutaj bardzo krótki odcinek falowód mikrofalowy z kołnierzem dławikowym dla częstotliwości od 18,0 do 26,5 GHz
Rysunek 1: Wymiary falowodu prostokątnego, tutaj bardzo krótki odcinek falowód mikrofalowy z kołnierzem dławikowym dla częstotliwości od 18,0 do 26,5 GHz
Rysunek 2: Powstanie falowodu mikrofalowego z zwarcia odcinków przewodów λ /4
Podstawy działania falowodów mikrofalowych
Falowody mikrofalowe to przewodniki dla fal elektromagnetycznych o wysokiej częstotliwości. Są to metalowe rury, często wykonane z wysokiej jakości materiałów (miedź, mosiądz – częściowo również posrebrzane lub nawet pozłacane). Najnowszą technologią jest produkcja tych falowodów mikrofalowych z bardzo lekkich kompozytów z włókna węglowego, pokrytych galwanicznie metalem.[1]
Falowody mikrofalowe mogą mieć przekrój prostokątny, okrągły lub eliptyczny, przy czym falowody prostokątne są najczęściej stosowane w stosunkowo krótkich połączeniach. Falowody mają istotne zalety w porównaniu z kablami koncentrycznymi które jednak w praktyce można wykorzystać dopiero przy wysokich częstotliwościach powyżej 1 GHz. Dzięki nim energia elektryczna w zakresie mikrofalowym może być przesyłana ze znacznie mniejszymi stratami niż w przypadku przewodów elektrycznych w postaci drutu. W powierzchniach metalowych pola elektryczne i magnetyczne wykorzystywane do transportu energii są równe zeru, dlatego pola te są ograniczone do przestrzeni wewnątrz ścianek falowodów. Są one zatem całkowicie ekranowane przed promieniowaniem, zarówno od wewnątrz na zewnątrz (co eliminuje straty mocy spowodowane promieniowaniem), jak i od zewnątrz do wewnątrz, co zapewnia dobrą odporność na zakłócenia przy bardzo słabych sygnałach użytkowych.
Wady kabli koncentrycznych:
W zakresie częstotliwości powyżej około 1000 MHz przewody koncentryczne wykazują szereg istotnych
wad podczas przesyłania wysokich mocy (np. sygnałów nadawczych) szereg istotnych wad,
takich jak wysokie tłumienie i niska odporność na przebicie.
Straty tłumienia powstają w wyniku pojemności i indukcyjności własnych przewodów, a także
naskórkowości
i znacznie wzrastają wraz ze wzrostem częstotliwości transmisji.
Powyżej 36 GHz kable koncentryczne nie mogą być już stosowane ze względu na wysokie tłumienie.
Odporność na przebicie w przypadku kabla koncentrycznego jest znacznie ograniczona przez niewielką odległość między przewodnikiem wewnętrznym a zewnętrznym.
Jeśli takie wady są jeszcze akceptowalne w przypadku sygnałów o niskiej mocy,
to w zakresie wysokich mocy prowadzą one do niedopuszczalnych strat.
Konstrukcja falowodu
Normalny przewód dwużyłowy musiałby być podtrzymywany w regularnych odstępach przez izolatory. W zastosowaniach wysokiej częstotliwości te elementy dystansowe nie muszą być izolowane, mogą być wykonane jako zwarte i dostrojone przewody λ /4. Przy dobrym dopasowaniu przekształcą one zwarcie w połączenie o bardzo wysokiej impedancji z przewodem dwużyłowym.
Rysunek 3: Pole elektryczne w falowodzie mikrofalowym (przekrój poprzeczny, migawka, tryb H10)
Teoretycznie falowód mikrofalowy powstaje poprzez połączenie niezliczonych takich stubów w poziomy profil U. Dwa takie profile połączone naprzeciwko siebie tworzą falowód mikrofalowy o przekroju prostokątnym i szerokości λ /2.
Te odcinki przewodów λ /4 sprawiają, że działanie falowodu mikrofalowego jest zależne od częstotliwości. Sygnały mogą rozprzestrzeniać się w falowodzie mikrofalowym dopiero od określonej częstotliwości. Częstotliwość ta zależy od wymiarów falowodu, a zwłaszcza od boku „a”. Warunki rozprzestrzeniania się występują, gdy długość fali, która ma być transmitowana, jest mniejsza niż tak zwana długość graniczna λcut.
Długość graniczna falowodu mikrofalowego prostokątnego wynika z następującego wzoru:
| λcut = 2 · a | λcut = długość graniczna [m] a = dłuższy wymiar przekroju poprzecznego falowodu [m] |
Wynika z tego, że większe długości fal wymagają również większych wymiarów falowodu. Powyżej określonej długości fali (na przykład poniżej 1 GHz – co odpowiada długości fali większej niż 30 cm) falowód staje się po prostu zbyt duży i nieporęczny.
Wymiary falowodów są określone w normie DIN 47302. Specyfikacje i oznaczenia DIN odpowiadają specyfikacjom i oznaczeniom IEC 153. W przypadku prostokątnego falowodu mikrofalowego węższy bok „b” jest o połowę mniejszy od szerszego boku „a”. W przypadku odcinka falowodu na rysunku 1 zastosowano prostokątną rurę wytłoczoną z mosiądzu jako półprodukt typu WR 42. Nazwa WR 42 pochodzi od angielskiego określenia „Waveguide Rectangular”, a następująca po niej liczba odpowiada szerokości boku „a” w setnych cala.
- Jego bok „a” ma zatem dokładnie 0,42 cala, czyli 0,42 · 25,4 mm = 10,67 mm szerokości.
- Szerokość boku „b” wynosi dokładnie połowę tej wartości, czyli 5,34 mm.
- Jego dolna częstotliwość graniczna wynosi 14,051 GHz. Jednak transmisja częstotliwości z niewielkimi stratami rozpoczyna się dopiero od 30% powyżej tej częstotliwości granicznej.
- Górna częstotliwość graniczna jest określona przez warunki propagacji dla fałszywego trybu, którego dolna częstotliwość graniczna w tym falowodzie mikrofalowym wynosi 28,102 GHz. Górna częstotliwość graniczna dla trybu podstawowego jest o około 5% niższa.
- Odpowiednie pasmo częstotliwości dla tego typu falowodu wynosi od 18,0 GHz do 26,5 GHz.[2]
magnetyczne
Rysunek 3: Ogólne mody propagacji w falowodzie mikrofalowym
magnetyczne
Rysunek 4: Ogólne mody propagacji w falowodzie mikrofalowym
Propagacja fal elektromagnetycznych w falowodzie
Gdy do falowodu doprowadzana jest energia, w środku szerszej strony „a” powstaje pole elektryczne (pole E). Pole elektryczne jest najsilniejsze w środku falowodu mikrofalowego i słabnie w kierunku węższych boków „b”. W przekroju poprzecznym ma przebieg sinusoidalny. Pole elektryczne powoduje również powstanie pola magnetycznego. Pole magnetyczne nie może jednak być prostopadłe do przewodnika metalowego. Jedynym kierunkiem rozprzestrzeniania się pozostaje kierunek prowadzony przez falowód.
W czasie pole elektryczne zmienia się wraz z częstotliwością i ma maksima i minima w kierunku wzdłużnym falowodu w odległości połowy długości fali. Energia o wysokiej częstotliwości, która jest wprowadzana do falowodu mikrofalowego, tworzy w jego wnętrzu poprzeczną falę elektromagnetyczną (TEM), której pole elektryczne i magnetyczne są do siebie prostopadłe. Pole elektryczne (pole E) powstaje między dwiema szerszymi ściankami falowodu, a pole magnetyczne (pole H) między dwiema węższymi. Pola nie pozostają w swoich stanach, ale zmieniają swoją intensywność i polaryzację w rytmie sygnału wejściowego w czasie. Ta fala elektromagnetyczna rozprzestrzenia się w falowodzie mikrofalowym z prędkością zbliżoną do prędkości światła.
Rysunek 4: Pole elektryczne w falowodzie mikrofalowym (przekrój poprzeczny, migawka, tryb H10)
Rysunek 5: Rozkład natężenia pola fali bieżącej w falowodzie
Starszy rysunek nie jest już dostępny w dużym formacie:
Rysunek 6: Pole H w falowodzie (widok z góry, migawka)
Rysunek 6: Pole H w falowodzie (widok z góry, migawka)
Rysunek 6: Pole H w falowodzie (widok z góry, migawka)
W przypadku fal elektromagnetycznych pole elektryczne i magnetyczne są zawsze lokalnie prostopadłe do siebie. Jeśli pole elektryczne wskazuje kierunek rozprzestrzeniania się, mówi się o fali E lub fali TM (z ang. Transverse Magnetic). Jeśli pole magnetyczne wskazuje kierunek rozprzestrzeniania się, mówi się o fali H lub fali TE (z ang. Transverse Electric).
Strona „a”
Rysunek 6: Odbicie fali padającej pod kątem od metalowej ścianki
Rozprzestrzenianie się poprzez wielokrotne odbicie
Rozprzestrzenianie się fal w falowodzie mikrofalowym można częściowo wyjaśnić za pomocą optyki geometrycznej. Właściwości fal w falowodzie mikrofalowym można wywnioskować z właściwości fali płaskiej. Rysunek 6 przedstawia odbicie fali płaskiej o długości fali λ0 od ściany metalowej przy padaniu ukośnym (tutaj pod kątem φ = 67°). Pole elektryczne E jest tutaj prostopadłe do płaszczyzny przedstawienia i dlatego może być zaznaczone tylko kolorem. Szczyt fali (z +Emax) jest zaznaczony kolorem czerwonym, a dolina fali (z −Emax) kolorem niebieskim. Kolor zielony symbolizuje linię zerową.
Kąt padania jest równy kątowi odbicia. Podczas odbicia od ściany fala ulega skokowi fazowemu o 180°. Nałożenia obu fal można rozpoznać na rysunku po tym, że w określonej odległości od metalowej ściany tworzą się lokalne minima i maksima jako obszary zabarwione na intensywnie czerwono lub niebiesko. W odległości
| a = 0,5 | λ0 | (2) |
| cos φ |
dla E powstaje linia całkowitego wygaszenia. Dodatnia fala czołowa fali padającej (kolor czerwony) styka się z ujemną falą czołową fali odbitej (kolor niebieski). (Na rysunku daje to kolor fioletowy dzięki addytywnemu mieszaniu kolorów. Z energetycznego punktu widzenia obszary te powinny być przedstawione w kolorze zielonym). Wraz z nadejściem fali rysunek przesuwa się w czasie w prawo.
Wzdłuż tej linii w odległości „a” można ustawić drugą metalową ścianę, bez zmiany sytuacji aż do tej ściany. Na tej drugiej ścianie proces odbicia powtarza się i zastępuje stałe promieniowanie fali padającej. Pomiędzy tymi dwiema ścianami (tak jak wcześniej tylko na jednej ścianie) powstają dodatnie i ujemne maksima fali. Przemieszczają się one jako „pakiety” z tak zwaną prędkością fazową lub prędkością grupową w prawo. W przedstawieniu trójwymiarowym „pakiety” te odpowiadałyby przedstawieniu na rysunku 5. Te dwie ściany (narysowana ściana w dolnej części wykresu oraz ściana wyobrażona tylko w teorii na wysokości linii poziomej) odpowiadają ścianom „b” falowodu.
Z wykresu tego wynika również, że optymalne rozprzestrzenianie się fali w falowodzie jest możliwe tylko przy optymalnym kącie padania fali. Od tego kąta padania φ i długości fali, która ma być transmitowana, zależy również optymalna szerokość boku falowodu „a”.
Długość fali w falowodzie
W praktyce w falowodzie mikrofalowym powstają minima i maksima napięcia w wyniku wielokrotnej interferencji części energii odbijających się od ścianek. „Pakiety” przemieszczające się w prawo mają w swoim maksimum inną odległość między sobą niż długość fali λ0 w wolnej przestrzeni. Odległość ta odpowiada
| λh = | λ0 | (3) |
| sin φ |
Długość fali drgań w falowodzie λh różni się zatem od długości fali λ0 w przestrzeni wolnej. Niestety kąt ten jest trudny do zmierzenia. Zależności te można połączyć na podstawie stosunku długości fali do optymalnego kąta padania. Długość fali w falowodzie mikrofalowym zależy teraz od stosunku wymiaru a falowodu do długości fali w przestrzeni wolnej:
(4)
Powstaje prędkość fazowa, która w przypadku równomiernej oscylacji rozprzestrzenia się z prędkością większą o współczynnik sin φ od prędkości światła. Dlatego długość fali w falowodzie mikrofalowym λh jest często znacznie większa niż w przestrzeni wolnej. Natomiast transport energii (a tym samym również lokalna zmiana drgań) rozprzestrzenia się z prędkością mniejszą niż prędkość światła.
Rysunek 7: Przedstawienie prądów ściennych fali H₁₀ (migawkowe). W przypadku fali wędrującej rysunek przesuwa się z prędkością zbliżoną do prędkości światła w kierunku rozprzestrzeniania się.
Rysunek 7: Przedstawienie prądów ściennych fali H₁₀ (migawkowe). W przypadku fali wędrującej rysunek przesuwa się z prędkością zbliżoną do prędkości światła w kierunku rozprzestrzeniania się.
Charakterystyka tłumienia
Decydujące znaczenie dla dobrej przewodności falowodu mają jego wymiary (bok „a”) w odniesieniu do częstotliwości, która ma być przesyłana. Wysokie częstotliwości wymagają falowódów mikrofalowych o mniejszych wymiarach i odwrotnie.
Tłumienie falowodów jest silnie zależne od częstotliwości. Falowód pracujący z częstotliwością graniczną wykazuje jeszcze stosunkowo duże tłumienie, które dopiero wraz ze wzrostem częstotliwości osiąga minimum, pozostaje prawie stałe w określonym zakresie, a następnie ponownie wzrasta.
Tłumienie fal odbywa się poprzez straty prądu ściennego. Rysunek 7 pokazuje rozkład prądów ściennych fali H₁₀. Gęstość prądu ściennego wynika z składowej stycznej natężenia pola magnetycznego na powierzchni ściany. Prąd ścienny przebiega równolegle do powierzchni ściany, ale jest zorientowany prostopadle do składowej natężenia pola magnetycznego. Prąd ścienny płynie po środku ściany dolnej i górnej w kierunku rozprzestrzeniania się. W kierunku krawędzi płyną dodatkowe prądy poprzeczne. Na podstawie obliczeń całki powierzchniowej gęstości prądu ściennego można obliczyć stałą tłumienia falowodu.
Prądy ścienne płyną tylko po wewnętrznej stronie falowodu mikrofalowego. Ścianki falowodu mikrofalowego są zazwyczaj wykonane z polerowanego mosiądzu. Ścianki wewnętrzne mogą być również posrebrzane lub (od około 40 GHz) nawet pozłacane. Zabrudzenia na wewnętrznej powierzchni powodują dodatkowe tłumienie.
Rysunek 8: Przy niemal identycznej średnicy falowód mikrofalowy ma znacznie lepszą wytrzymałość dielektryczną.
Wytrzymałość dielektryczna
Wytrzymałość dielektryczna falowodu zależy od odległości między ściankami falowodu, tzn. falowody o małym przekroju poprzecznym (do wysokich częstotliwości) mają mniejszą wytrzymałość dielektryczną niż falowody o dużym przekroju poprzecznym. W przypadku falowodów prostokątnych decydująca jest najmniejsza odległość, czyli długość boku „b”. Wytrzymałość dielektryczna zależy również od wilgotności powietrza. Aby poprawić wytrzymałość dielektryczną przy wyższych mocach transmisji, wewnątrz falowodu wytwarzane jest nadciśnienie, które wypycha wilgotne powietrze z falowodu mikrofalowego lub nie pozwala mu do niego dostać się. Powietrze to jest suszone w skomplikowanym procesie podczas sprężania.
Rysunek 8: Przy niemal identycznej średnicy falowód mikrofalowy ma znacznie lepszą wytrzymałość dielektryczną.
Obszary zastosowania
Falowody mikrofalowe są stosowane
- w wysokowydajnych urządzeniach nadawczych w zakresie mikrofalowym;
- w urządzeniach radarowych;
- w kuchenkach mikrofalowych jako połączenie między magnetronem a komorą gotowania;
- a także jako krótki odcinek między oświetlaczem tubowym karbowanym a płytką drukowaną w konwerterach blokowych o niskim poziomie szumów (LNB), które są stosowane w antenach parabolicznych do odbioru satelitarnego.
Referencje:
- Komunikat prasowy Instytutu Fraunhofera ds. Technologii Warstw i Powierzchni
- Informacje o falowodach (dane techniczne falowodów mikrofalowych komercyjnych)