Klystron
Figuur 1: Klystron type NSN 662-5861 van de firma English Electric Valve Co Ltd.
(met dank aan OSTRON, www.ostron.de)
Figuur 1: Klystron type NSN 662-5861 van de firma English Electric Valve Co Ltd.
(met dank aan
OSTRON)
Wat is een klystron?
Klystron
Klystrons zijn krachtige buizen voor het microgolfbereik. Het zijn inhaalbuizen, dat zijn looptijdgestuurde elektronenbuizen die in radargereedschappen worden gebruikt als versterkers of oscillatoren. Een klystron gebruikt de kinetische energie van elektronen om een hoogfrequente trilling te versterken. Binnen een klystron wordt het looptijdeffect gebruikt door de snelheid van de elektronen in de elektronenstraal te variëren. Een magnetisch veld heeft alleen tot taak de elektronenstraal over zijn gehele lengte te focussen. Dit magnetische veld is parallel aan de elektronenstraal uitgelijnd, waardoor de klystron tot de lineaire straalbuizen behoort. Een klystron heeft een of meer trilholtes die rond de lengteas van de buis zijn aangebracht en die het statische elektrische veld extra moduleren. Klystrons zijn doorgaans ontworpen voor gebruik met een enkele vaste frequentie. De frequentie kan binnen kleine grenzen worden aangepast door mechanische vervorming van de resonantieruimtes. Op basis van het aantal trilholtes worden klystrons onderverdeeld in twee-trilholtes-klystrons, meer-trilholtes-klystrons en reflexklystrons.
De versterkingsfactor van klystronen die als versterker worden gebruikt, kan zeer hoog zijn (soms meer dan 60 dB) met een mogelijk uitgangsvermogen van tot wel enkele tientallen megawatts. Maar klystronen hebben slechts een beperkte bandbreedte (vaak minder dan 2%), omdat ze gebruik moeten maken van resonante componenten. Ze hebben hoge voedingsspanningen nodig in het bereik van honderden kilovolt. Zoals te verwachten is bij vacuümbuizen, hebben ze een gemiddelde uitvalkans na 5 000 tot 75 000 bedrijfsuren.
Klystron met twee trilholtes
De klystron met twee trilholtes is een versterkerbuis die vooral in militaire radarsystemen wordt gebruikt. Het kan ook als oscillator worden gebruikt wanneer de hoge frequentie uit de tweede trilholte met een coaxkabel of golfpijp naar de eerste resonator wordt teruggeleid. Deze verbinding moet echter een nauwkeurig gedefinieerde vertraging hebben, zodat de trillingen in de trilholtes ten opzichte van elkaar in fase zijn en er zo een positieve terugkoppeling ontstaat. Een dergelijke klystron-oscillator is echter ongeschikt voor gebruik, omdat bij een verandering van de frequentie de resonantiefrequentie van elke trilholte en ook de faseverschuiving van de terugkoppelingsleiding mechanisch moeten worden bijgesteld. Voor dergelijke gevallen is een reflexklystron geschikter.
Opbouw
De mechanische grootte van een klystron wordt bepaald door de grootte van de trilholtes. Een klystron met twee trilholtes bestaat uit een elektronenkanon, twee trilholtes, een magneetsysteem voor het focusseren van de elektronenstraal en een collector. Om hoge vermogens te bereiken, moet dit elektronenkanon een groot aantal elektronen uitzenden. Een klystron met twee trilholtes gebruikt twee trilholtes rond de as van de buis, die het elektrische veld moduleren. In het midden van deze trilholtes bevindt zich een rooster of een gaatjesrooster dat de elektronenstraal doorlaat. De eerste trilholte met de koppeling van het te versterken signaal wordt de stuurresonator (Engels: “buncher”) genoemd. De tweede holte met zijn uitkoppeling wordt versterkingsresonator genoemd (Engels: “catcher”). Het gebied tussen de trilholtes wordt “drift space” of genoemd. De collector neemt de resterende energie van de elektronenstraal op en zet deze om in warmte.
trilholte
trilholte
Figuur 2: Werking van een klystron
trilholte
trilholte
Figuur 2: Werking van een klystron
trilholte
trilholte
Figuur 2: Werking van een klystron
(interactief beeld)
Functiebeschrijving
De collector is vastgeklemd op aardpotentiaal. Daarentegen hebben de kathode en de anode een zogenaamde straalspanning van maximaal enkele honderden kilovolt, waardoor de collector röntgenstraling produceert en met lood moet worden afgeschermd.
De door de kathode uitgezonden elektronen worden eerst versneld door de hoge gelijkspanning tussen anode en kathode, voordat ze met een gelijkmatige snelheid in het gebied van de stuurresonator terechtkomen. Het in de stuurresonator gekoppelde signaal genereert een extra lokaal elektrisch veld. De richting van het elektrische veld verandert met de frequentie van het signaal in de stuurresonator. Deze veranderingen versnellen en vertragen afwisselend de elektronen van de elektronenstraal. De elektronen die de stuurresonator passeren op nulpunten van de signaalspanning, passeren deze met ongewijzigde snelheid; de elektronen die deze passeren tijdens de positieve halve golven van de signaalspanning, worden versneld; de elektronen die deze passeren tijdens de negatieve halve golven van de signaalspanning, worden afgeremd. Deze verandering in de elektronensnelheid in de driftruimte wordt snelheidsmodulatie genoemd. De snellere elektronen halen de langzamere elektronen in. Op dit punt hopen de elektronen zich op en resulteren in een dichtheidsmodulatie.
De functie van de tweede trilholte, de versterkingsresonator, is om de kinetische energie uit de elektronenbundel op te nemen. De versterkingsresonator wordt langs de as van de elektronenbundel geplaatst op een punt waar de dichtheidsmodulatie een maximum heeft. De positie wordt bepaald door de looptijd van de bundels bij de eigen resonantiefrequentie van de holtes. De elektronen verlaten vervolgens de versterkingsresonator met een lagere snelheid en bereiken de collector. In de collector wordt de resterende energie van deze elektronen omgezet in warmte-energie. De collector heeft vaak een zeer gecompliceerde interne structuur om ervoor te zorgen dat er geen elektronen terug in de drift space kunnen worden gereflecteerd.
Technische gegevens
Het rendement van een klystron met twee trilholtes wordt bepaald door de verhouding tussen het vermogen dat als (gelijkstroom) voeding aan de klystron wordt toegevoerd en het afgegeven hoogfrequente vermogen. Bij een klystron met twee trilholtes bedraagt dit ongeveer 40%. Verliezen ontstaan vooral door een niet-ideale bundeling van de elektronendichtheid en de resterende energie van de elektronen, die in de collector wordt omgezet in warmte. Het gemiddelde uitgangsvermogen kan oplopen tot 500 kW en het gepulseerde vermogen tot 30 MW bij 10 GHz. Als vermogensversterking wordt tot 30 dB bereikt.
Figuur 3: Opbouw van een klystron met meerdere trilholtes
Figuur 3: Opbouw van een klystron met meerdere trilholtes
Klystron met meerdere trilholtes
De versterking, het vermogen en het rendement van klystrons kunnen aanzienlijk worden verbeterd door extra trilholtes tussen de ingangs- en uitgangstrilholte van een klystron met twee trilholtes. Extra trilholtes dienen voor de extra snelheidsmodulatie van de elektronenstraal en zorgen voor een verhoging van het uitgangsvermogen. De elektronenpakketten in de elektronenbundel worden daardoor sterker afgebakend. Klystrons met meerdere trilholtes kunnen worden gebruikt om ofwel de versterking ofwel de bandbreedte van de buis te vergroten. Ze worden vaak gebruikt met licht ontstemde trilholtes om zo (weliswaar met verminderde versterking) een aanzienlijk grotere bandbreedte van maximaal 8% te bereiken.
Een nieuw concept, Kladistron (afgeleid van: adiabatische klystron), verwijst naar krachtige klystronbuizen met een groot aantal trilholtes (minstens twee keer zoveel als bij een conventionele klystron). Dergelijke kladistrons worden echter niet gebruikt in radarsystemen.
Figuur 4: Doorsnede van een multibeam-klystron met 8 elektronenbundelbronnen van TESLA
Multibeam-Klystron
Multibeam-klystrons zijn klystrons met meerdere elektronenbundels, eenvoudig gezegd een aantal klystrons met elk een afzonderlijke elektronenbundel die parallel worden gebruikt en die gemeenschappelijke ingangs- en uitgangsresonatoren gebruiken. De andere trilholtes en focussystemen kunnen gezamenlijk of afzonderlijk zijn. Multibeam-klystron kan een hoger hoogfrequent vermogen leveren bij lagere gelijkspanningen (doorgaans 50 tot 80%). Ze zijn ook korter (doorgaans 30 tot 60%) vanwege de lagere gemiddelde snelheid van de elektronen. Een ander voordeel van multibeam-klystronen is dat ze een grotere bandbreedte hebben. Multibeam-klystronen worden gefocust met magnetische velden of elektrostatisch.
Multibeam-klystrons bereiken een rendement van 60 tot 80%. Ze worden vooral gebruikt in onderzoek in deeltjesversnellers. (In verband met de term multibeam-klystron worden klystrons met slechts één elektronenstraal mono-beam klystron genoemd.)
Figuur 5: in een continugietmachine gefreesde halve schaal voor een sheet-beam klystron
Figuur 5: in een continugietmachine gefreesde halve schaal voor een sheet-beam klystron
Sheet-beam Klystron
Bij de tot nu toe besproken klystrons was de doorsnede van de elektronenbundel rond. Bij een sheet-beam klystron is deze daarentegen plat. Dit wordt bereikt door een speciale vorm van het elektronenkanon.
Sheet-beam klystrons maken gebruik van een elektronenbundel met een aanzienlijk lagere stroomdichtheid. Omdat de belasting van de kathode veel lager is, kan ook een langere levensduur worden verwacht. Ze kunnen ook worden uitgevoerd als multi-beam klystron, bijvoorbeeld door in een buis twee platte elektronenbundels boven elkaar te plaatsen tot een double sheet-beam klystron (DSBK).
De productie van een sheet-beam klystron is veel eenvoudiger en vereist aanzienlijk minder onderdelen. Alle trilholten en de collector worden verwerkt in een platte streng van massief materiaal. Deze vormt, samen met een spiegelbeeldig vervaardigde streng die er bovenop wordt gelegd, de complete resonantieconstructie van de klystron. Hierdoor is een aanzienlijk effectievere koeling mogelijk dan in klassieke klystrons.
Reflexklystron
Koppelingslus
door de gaten
Figuur 6: Trilholte van de reflexklystron
Koppelingslus
door de gaten
Figuur 6: Trilholte van de reflexklystron
Een andere looptijdbuis die vaak als hoogfrequent oscillator wordt gebruikt, is de reflexklystron. In plaats van de collectoren die bij klystrons met twee of meerdere trilholtes worden gebruikt, bevat de reflexklystron een negatief geladen reflectorplaat. De elektronen bundel wordt op bekende wijze in snelheid gemoduleerd door een trilholte die in eigen resonantie trilt. De terugkoppeling die nodig is voor een ongedempte trilling vindt plaats doordat de door de snelheidsmodulatie ontstane elektronenpakketten door de negatieve reflectorplaat teruggestuurd worden naar de trilholte en daar hun energie weer afgeven aan de trilholte. Deze negatief voorgespannen reflectorplaat wordt in Engelstalige bronnen “repeller” genoemd. Vanwege de reflectie van de elektronenstraal wordt deze looptijdbuis “reflexklystron” genoemd.
De trilholte moet aan ten minste één wand flexibel zijn vanwege de fabricagetoleranties van de buis. Daarom zijn er geen twee identieke reflexklystrons, zelfs als ze uit dezelfde serieproductie komen. Elke reflexklystron heeft daarom een eigen kalibratieprotocol.
anode
ruimte
Figuur 7: Schakeling met reflexklystron
anode
ruimte
Figuur 7: Schakeling met reflexklystron
Voor de werking van de reflexklystron zijn drie spanningsbronnen nodig:
- verwarmingsspanning,
- positieve anodespanning op de trilholte (vaak straalspanning genoemd) voor de versnelling van de elektronenstraal en
- de negatieve spanning op de reflector die de elektronenpakketten naar de trilholte reflecteert.
De focussering van de elektronen tot een scherp gebundelde straal gebeurt eveneens door het elektrostatische veld dat wordt opgewekt door het positieve resonatorpotentiaal in het binnenste van de buis. Vanwege de relatief geringe lengte van de elektronenstraal is deze scherpstelling geen probleem.
De negatieve spanning op de reflector moet zo worden ingesteld dat de bundeling van de elektronen door hun snelheidsmodulatie precies op het punt een maximum heeft waar de elektronenstraal weer op de trilholte valt. Dan wordt een maximum aan energie van de elektronenstraal overgedragen op de RF-trillingen in de trilholte. Deze spanning kan licht afwijken van de optimale waarde, wat leidt tot een lichte frequentiewijziging (in het bereik van ongeveer 1 tot 2 procent), maar ook tot een vermindering van het uitgangsvermogen. Deze omstandigheid maakte de buis ideaal geschikt als oscillator in ontvangstcircuits, met name voor automatische frequentieafstemming.
Toepassingen
Figuur 8: Reflexklystron K-806 uit een meetapparaat
Figuur 8: Reflexklystron K-806 uit een meetapparaat
Klystronnen hebben een breed toepassingsgebied in de hoogfrequentietechniek, omdat de prestaties die met klystronnen kunnen worden bereikt, niet kunnen worden bereikt met halfgeleidercomponenten. Daarom wordt de hoge uitvalkans van vacuümbuizen geaccepteerd.
- Klystrons worden gebruikt in weerradars, omdat het gebruik van intrapulsgemoduleerde zenders daar problematisch is.
- Klystrons worden gebruikt in deeltjesversnellers in onderzoek. Elementaire deeltjes kunnen worden versneld door middel van hoogfrequente velden. Hiervoor is echter een enorm hoogfrequent vermogen nodig in de orde van grootte van 250 klystronen, die elk in het megawattbereik werken. Deze klystronen werken in het frequentiebereik van ongeveer 200 MHz (wat vrij grote resonatoren vereist) tot de S- en X-band.
- Grote klystrons met meerdere trilholtes worden gebruikt in de zenders van terrestrische televisiezenders in het UHF-bereik.
- Kleinere reflexklystrons (zoals bijvoorbeeld weergegeven in afbeelding 8) werden gebruikt in meetversterkers en ontvangers als stabiele lokale oscillatoren, omdat ze binnen een klein bereik in frequentie kunnen worden afgestemd.
- Toepassingen van klystronen in de W-band zijn momenteel onderwerp van laboratoriumonderzoek. De hoge precisie van de trilholten in het bereik van 2 tot 3 micrometer vereist nieuwe productieprocessen die anders in de halfgeleiderindustrie worden gebruikt. Dit proces wordt LIGA genoemd en is een fotolithografisch proces.