Reflectiviteit
Figuur 1: mogelijk aantal waterdruppels (N) per kubieke meter in verhouding tot hun diameter (D) voor twee voorbeeldtypen van neerslag (volgens Marshall en Palmer).
Figuur 1: mogelijk aantal waterdruppels (N) per kubieke meter in verhouding tot hun diameter (D) voor twee voorbeeldtypen van neerslag (volgens Marshall en Palmer)[1]
Reflectiviteit
De reflectiviteit (Z) is een maat voor de terugverstrooiingsdoorsnede van doelen die met een weerradar kunnen worden gedetecteerd, vergelijkbaar met het effectieve radarreflectieoppervlak van een bewakingsradar. Het is het door hydrometeoren (waterdruppels, sneeuwkristallen, hagel- en korrelhagelkorrels) terugverstrooide vermogen. Reflectiviteit wordt gedefinieerd als de totale terugverstrooiingsdoorsnede van kleine deeltjes per kubieke meter met een diëlektrische constante groter dan nul. Deze waarde is evenredig met de zesde macht van de diameter van een bolvormig object. Omdat elke regendruppel of sneeuwvlok een andere diameter heeft, is het niet mogelijk de waarde met het aantal objecten te vermenigvuldigen; de reflectiviteit is daarom de som van alle afzonderlijke objecten in een volume van één kubieke meter, rekening houdend met een model van de verdeling van de verschillende druppelgroottes:
waarbij
N0 = vormparameter (mm-7-µ·m3)
D = diameter van de druppel (mm)
Λ = helling van de exponentiële functie (mm-1)(1)
De reflectiviteit Z is afhankelijk van de grootte en het aantal regendruppels per volume-eenheid en heeft de eenheid mm⁶·m⁻³. Zij is evenredig met de energie die door alle verstrooiende deeltjes in het pulsvolume naar de antenne wordt terugverstrooid. Als de druppels niet bolvormig zijn, is D de volume-equivalente boldiameter.
Relatie tussen reflectiviteit en neerslagintensiteit
De door de radar gemeten reflectiviteit moet nu in verband worden gebracht met de hoeveelheid neerslag die de grond bereikt. De neerslagintensiteit R hangt af van het aantal regendruppels in het gemeten volume en is ook een functie van de valsnelheid v(D), die op haar beurt afhankelijk is van de druppelgrootte. Het volume van regendruppels is evenredig met D3:
Verhouding tussen reflectiviteit en neerslagintensiteit
Omdat de door de antenne ontvangen energie afhankelijk is van veel factoren, is voor meteorologische doelen de reflectiviteit speciaal gedefinieerd, waarbij alle andere invloeden zijn samengevat in slechts één factor en één exponent. De reflectiviteit hangt daardoor alleen nog af van de eigenschappen van de doelen. Bij regen neemt zij toe naarmate er meer en grotere regendruppels in de lucht aanwezig zijn. Gewoonlijk wordt zij uitgedrukt in de logaritmische eenheid dBZ, waarbij dB de gebruikelijke afkorting is voor decibel en Z staat voor reflectiviteit.
Reflectiviteit (Z) of de logaritmische waarde ervan (dBZ) kan met de volgende relatie worden omgerekend naar neerslagintensiteit (R, in [mm/h]):
Door langdurige waarnemingen zijn inmiddels een groot aantal verschillende waarden voor a en b vastgesteld. Deze waarden worden voor elk radarstation (en bij mobiele systemen ook voor iedere opstellingslocatie) individueel afgestemd en in een tabel vastgelegd.
- a bedraagt voor regen in de zomer 300, in de winter 200 en voor sneeuw 1800
- b bedraagt voor regen in de zomer 1,5, in de winter 1,6 en voor sneeuw 2,2
Afhankelijk van de radarconfiguratie en de specifieke weersituatie kunnen er dubbelzinnigheden optreden. Voor een kwantitatieve analyse van de neerslagintensiteit moeten daarom altijd aanvullende vergelijkingsmetingen worden gebruikt.
Vergelijking van reflectiviteit
Radar is in de meteorologie een belangrijk hulpmiddel geworden voor het meten van neerslag en het detecteren van gevaarlijke weersomstandigheden. Stormen, orkanen enzovoort ontstaan door de overdracht van warmte-energie van het aardoppervlak of warme zeeën naar de atmosfeer. Wanneer warme, vochtige luchtmassa's opstijgen, condenseert de waterdamp, vormt een wolk en komt latente warmte vrij.
Een storm is een zeer dynamisch verschijnsel: hij groeit, bereikt een maximum, neemt vervolgens af en sterft uiteindelijk uit. Het is dus geen stabiel object dat zich eenvoudig met de windrichting verplaatst. Daarom moet de weerradar de hemel vaak genoeg afzoeken en zich aanpassen aan de snelheid waarmee de weersomstandigheden veranderen.
Het is gebruikelijk geworden om elke 5 minuten weerwaarschuwingen uit te geven. Voor het meten van neerslag is een actualisering om de 15 minuten echter voldoende. Zo groeit de gegevensstroom over een periode van 24 uur niet uit tot een onoverzichtelijke hoeveelheid data.
Van een weerradar wordt verwacht dat hij de intensiteit van de regen niet alleen detecteert, maar vooral ook meet. Daarom moeten deze systemen nauwkeurig worden gekalibreerd en beschikken over een groot dynamisch bereik (60 tot 100 dB of meer), zodat zowel lichte regen op grote afstand als zware regen in de nabije omgeving betrouwbaar kan worden gemeten. In tegenstelling tot weersverschijnselen verschijnen storende echo's van vliegtuigen, vogels of vaste gronddoelen meestal afzonderlijk of in kleine groepen op het scherm. Neerslag daarentegen is over een groot volume in de ruimte verdeeld en de deeltjes kunnen allerlei vormen aannemen (waterdruppels, ijskristallen, hagel, sneeuw en mengvormen daarvan).
Daarom (en ook vanwege de variaties in de grootteverdeling van waterdruppels) bestaat er geen vaste kwantitatieve relatie tussen de hoeveelheid neerslag en de amplitude van de radarecho.
Geval A |
Dit toont een lichte wolk zonder neerslag. Het ontvangen signaal zal relatief zwak zijn. |
![]() |
Geval B |
Dit geval beschrijft een wolkenformatie met enige neerslag (bijvoorbeeld lichte regen of motregen). In dat geval mag een aanzienlijk sterkere echo worden verwacht. |
![]() |
Geval C |
Dit geval toont een zware wolk met grote hoeveelheden regen. Dit kan bijvoorbeeld een zwaar onweer zijn. De dichtheid van deze formatie is zeer hoog, waardoor de ontvangen echo bijzonder sterk zal zijn. |
![]() |
Tabel 1: Relatie tussen de ontvangen echosterkte en mogelijke weersverschijnselen
Op basis van ervaring en onderzoek met uiteenlopende zendfrequenties kan een tabel worden opgesteld waarmee de ontvangen echosterkte en de reflectiviteit kunnen worden gekoppeld aan mogelijke weersverschijnselen, zodat de ontvangen radarecho kan worden geïdentificeerd.
Er moet echter rekening mee worden gehouden dat de sterkte van de ontvangen radarecho's van verschillende weersverschijnselen niet eenduidig aan een exact gedefinieerde tabel kan worden gekoppeld. Deze tabel dient daarom slechts als een globale richtlijn.
Reflectiviteit van weersverschijnselen
De gemeten reflectiviteit alleen is normaal gesproken niet voldoende om verschillende soorten weersverschijnselen betrouwbaar te identificeren, omdat het resultaat anders te onnauwkeurig zou zijn. Daarom worden vaak aanvullende methoden toegepast, zoals de meting van de Dopplerfrequentie of metingen in verschillende polarisatievlakken.
Ook het type en de samenstelling van regenwolken zijn van belang. De grootte van de druppels heeft een belangrijke invloed op de verzwakking en de reflectiviteit van het weersverschijnsel. Bovendien kan op basis van de hoeveelheid neerslag redelijk betrouwbaar worden aangenomen welke verdeling van druppelgroottes aanwezig is. Als die bekend is, kan de bijbehorende reflectiviteit worden geschat en door vergelijking met bekende relaties kan ook de neerslaghoeveelheid worden bepaald.
Het verwachte percentage waterdruppels van verschillende grootte bij uiteenlopende neerslaghoeveelheden wordt in de volgende tabel weergegeven:
| Druppeldiameter (D - cm) |
Neerslaghoeveelheid (mm/h) | |||
| 0,25 | 1,25 | 2,5 | 12,5 | |
| procentueel aandeel waterdruppels van deze grootte | ||||
| 0,05 | 28,0 | 10,9 | 7,3 | 2,6 |
| 0,10 | 50,1 | 37,1 | 27,8 | 11,5 |
| 0,15 | 18,2 | 31,3 | 32,8 | 24,5 |
| 0,20 | 3,0 | 13,5 | 19,0 | 25,4 |
| 0,25 | 0,7 | 4,9 | 7,9 | 17,3 |
| 0,30 | - | 1,5 | 3,3 | 10,1 |
| 0,35 | - | 0,6 | 1,1 | 4,3 |
Tabel 2: Statistische verdeling van de waterdruppelgrootte
Op basis van deze informatie is het mogelijk de reflectiviteit voor andere neerslaghoeveelheden te schatten. Deze kennis van de samenstelling van wolken maakt ook een meer gedetailleerde modellering en karakterisering van wolken mogelijk.
Daarbij moet echter ook rekening worden gehouden met de temperatuur. De verzwakking van elektromagnetische golven is namelijk afhankelijk van de temperatuur.
Schattingsfout
Er moet rekening mee worden gehouden dat de bepaling van verschillende weersverschijnselen op basis van ontvangen radarecho's geen zeer nauwkeurige resultaten oplevert. Volgens een bron (MIT Labs, VS) kan het gebruik van vooraf gedefinieerde schalen leiden tot fouten van 50 % tot 100 %. Deze fouten kunnen echter aanzienlijk worden verminderd door optimalisatie met behulp van weerstations die fysieke meetmethoden gebruiken (bijvoorbeeld wordt de hoeveelheid neerslag daar met een nauwkeurigheid van 5 % tot 10 % bepaald). Aanvullende hoogwaardige interpolatiemethoden kunnen deze fouten terugbrengen tot 20 % à 50 %. Ook hier blijft het resultaat afhankelijk van de nauwkeurigheid van de gegevensverzameling, de gegevensverwerking en de optimale locatie van het radarstation.
Hagel
Het bepalen van hagelgebieden is een belangrijke functie van een weerradar. Sommige methoden voor de identificatie ervan vereisen echter complexere radarstations.
Tabel met radarechosterkten
Belangrijk! De reflectiviteit van weersverschijnselen kan alleen relatief met elkaar worden vergeleken, omdat de echo sterk frequentieafhankelijk is en de gegevens van twee verschillende radarlocaties zeer waarschijnlijk niet identiek zullen zijn.
Bij ieder weerradarstation hoort een tabel met radarechosterkten, waarmee uit de sterkte van de door de antenne ontvangen gereflecteerde signalen conclusies kunnen worden getrokken over de verschillende soorten weersverschijnselen. Deze tabel wordt gebruikt om weersgegevens van andere objecten te onderscheiden en zo het op de monitor weergegeven radarbeeld te interpreteren.
| Reflectiviteit | Weersverschijnsel / object |
|---|---|
| maximale reflectie
▼▼▼▼▼▼ ▼▼▼▼▼ ▼▼▼▼ ▼▼▼ ▼▼ ▼ minimale reflectie |
grondecho's |
Tabel 3: Reflectiviteit afhankelijk van het weersverschijnsel
Alle objecten hebben een bepaalde mate van reflectiviteit. Daarom kan de door de antenne ontvangen echo, die varieert in sterkte en vorm, worden geïnterpreteerd om conclusies te trekken over de aard en de intensiteit van een weersverschijnsel.
Kalibratie: Benadrukt moet worden dat reflectiviteit slechts een bij benadering geschatte grootheid is. De optimalisatie van het systeem wordt vaak uitgevoerd met behulp van weergegevens van andere sensoren (zoals conventionele weerstations die onafhankelijk van de radar werken), om een optimale werking van de weerradar te waarborgen. (Dit geldt altijd voor een specifieke locatie van het radarstation.)
Alle soorten weersverschijnselen en objecten veroorzaken een bepaalde hoeveelheid gereflecteerde energie. Duidelijke vaste doelen, dus bewegende en stilstaande objecten op de grond, produceren de sterkste radarecho's.
Deze tabel vergelijkt alleen radarecho's van neerslag. Uiteraard bestaan er ook andere soorten weersverschijnselen, maar die worden in deze tabel niet behandeld.
Regen wordt meestal gemeten met behulp van een relatie tussen de reflectiviteit (Z in mm⁶/m⁻³) en de neerslagintensiteit (R in mm / h-1). Vooraf gedefinieerde tabellen met reflectiviteitswaarden worden bij elk weerradarstation gebruikt als basis voor een eerste interpretatie en berekening.
De neerslagintensiteit R kan uit de reflectiviteit Z
worden berekend met behulp van de volgende empirische relatie:
Z = aRb
waarbij a en b constanten zijn
en R de neerslagintensiteit in mm/h voorstelt.
(De constanten a en b
zijn empirisch bepaalde waarden voor verschillende soorten neerslag.)
Het is echter moeilijk een exacte relatie vast te stellen tussen de reflectiviteit
en de hoeveelheid neerslag
(gaat het om enkele grote of juist veel kleine druppels?).
Zo heeft een druppel met een diameter van 5 mm en een massa van 65 mg
dezelfde reflectiviteit als 15 625 druppels met een diameter van 1 mm,
die samen een massa van 8180 mg hebben.
| Stratiforme regen | Z = 200·R1,6 |
| Orografische regen | Z = 31·R1,71 |
| Convectief onweer | Z = 286·R1,37 |
| Sneeuw | Z = 2000·R² |
Tabel 4: Typische waarden voor verschillende soorten neerslag
Daarnaast bestaan er ook andere weersverschijnselen die door weerradarsystemen
kunnen worden geïdentificeerd
(hoewel deze functie niet op alle radars beschikbaar is,
omdat dit afhankelijk is van de gebruikte frequentieband, het toepassingsgebied
en de software van het radarstation).
Voorbeelden hiervan zijn:
- regen (of onweer), bepaald op basis van de relatie tussen de neerslaghoeveelheid en de amplitude van de ontvangen echo. Regen wordt doorgaans ingedeeld in zes intensiteitsklassen (licht, matig, zwaar, zeer zwaar, intens en extreem). Zo heeft de FAA bijvoorbeeld een classificatieschaal gepubliceerd in de vorm van een Advisory Circular.
- wolken zonder neerslag (bestaande uit waterdruppels of ijskristallen)
- mist en ijsmist, waarbij de gegevens soms ook een schatting van het zicht kunnen bevatten.
- Clear-Air Turbulence (alleen in bepaalde frequentiebanden; de meest effectieve systemen voor het detecteren van turbulentie in heldere lucht werken in de L-band).
Bij het ontbreken van aanvullende informatie kan in gematigde klimaatzones de standaardrelatie Z = 200·R1,6 worden gebruikt. Gewoonlijk wordt Z op een logaritmische schaal weergegeven: ZdB = 10 log Z.