www.radartutorial.eu www.radartutorial.eu Radar Grondbeginselen

Wat is een golfpijp?

Basisprincipes van de golfpijpen

Figuur 1: Afmetingen van een rechthoekige golfpijp, hier een zeer kort stuk golfpijp met choke-koppeling voor frequenties van 18,0 … 26,5 GHz

Figuur 1: Afmetingen van een rechthoekige golfpijp, hier een zeer kort stuk golfpijp met choke-flens voor frequenties van 18,0 … 26,5 GHz

Inhoudsopgave « Golfpijp »
  1. Constructie van een golfpijp
  2. Voortplanting van elektromagnetische
    golven in de golfpijp
  3. Voortplanting door meervoudige reflectie
  4. Golflengte in de golfpijp
  5. Dempingsgedrag
  6. Slagvastheid
  7. Toepassingsgebieden

Figuur 2: Ontstaan van de golfpijp uit kortgesloten λ /4 – leidingdelen

Figuur 2: Ontstaan van de golfpijp uit kortgesloten λ /4 – leidingdelen

Basisprincipes van de golfpijpen

Golfpijpen zijn golfgeleiders voor hoogfrequente elektromagnetische golven. Het zijn metalen buizen van vaak hoogwaardig materiaal (koper, messing – deels ook verzilverd of zelfs verguld). De nieuwste technologie is om deze golfpijpen te vervaardigen uit galvanisch gemetalliseerde, zeer lichte koolstofvezelcomposieten.[1]

Golfpijpen kunnen een rechthoekige, ronde of elliptische doorsnede hebben, waarbij de rechthoekige golfpijp het meest wordt gebruikt bij relatief korte verbindingen. Golfpijpen hebben ten opzichte van coaxkabels belangrijke voordelen, die in de praktijk echter pas bij hoge frequenties vanaf 1 GHz zinvol kunnen worden benut. Met deze geleiders kan elektrisch vermogen in het microgolfbereik met veel minder verlies worden overgedragen dan met draadvormige elektrische leidingen. In metalen oppervlakken zijn de elektrische en magnetische velden die voor het transport van energie worden gebruikt gelijk aan nul, waardoor deze velden beperkt blijven tot de ruimte binnen de wanden van de golfpijpen. Ze zijn dus volledig afgeschermd tegen straling, zowel van binnen naar buiten (waardoor er geen vermogensverlies door straling optreedt) als van buiten naar binnen, wat resulteert in een goede storingsbestendigheid bij zeer zwakke bruikbare signalen.

Nadelen van coaxkabels:
In het frequentiebereik boven ongeveer 1000 MHz vertonen coaxkabels bij de overdracht van hoge vermogens (bijv. zendsignalen) een aantal aanzienlijke nadelen, zoals hoge demping en lage overslagweerstand. De dempingsverliezen worden veroorzaakt door de eigen capaciteiten en inductiviteiten van de kabel, evenals door het skineffect, en nemen aanzienlijk toe naarmate de transmissiefrequentie stijgt. Boven 36 GHz kunnen coaxkabels vanwege de hoge demping nauwelijks nog worden gebruikt. De overslagweerstand wordt bij coaxkabels sterk beperkt door de geringe afstand tussen de binnen- en buitenader. Hoewel dergelijke nadelen bij signalen met een laag vermogen nog acceptabel zijn, leiden ze in het hoogvermogensbereik tot onaanvaardbare verliezen.

Constructie van een golfpijp

Een normale tweedraadsleiding zou op regelmatige afstanden door isolatoren moeten worden ondersteund. Deze afstandhouders hoeven bij hoogfrequente toepassingen niet te worden geïsoleerd, ze kunnen worden uitgevoerd als kortgesloten en afgestemde λ /4-leidingen (zogenaamde “stubs”). Bij een goede aanpassing zullen ze de kortsluiting omzetten in een zeer hoogohmige aansluiting op de tweedraadsleiding.

Figuur 3: E-veld in de golfpijp (dwarsdoorsnede, momentopname, H10-modus)

Theoretisch ontstaat een golfpijp door talloze van dergelijke stubs aan elkaar te rijgen tot een liggend U-profiel. Twee van deze profielen tegenover elkaar geplaatst vormen dan een golfpijp met een rechthoekige doorsnede en een breedte van λ /2.

Deze λ /4-leidinggedeelten maken de werking van de golfpijp frequentieafhankelijk. Signalen kunnen zich pas vanaf een bepaalde frequentie in de golfpijp voortplanten. Deze frequentie is afhankelijk van de afmetingen van de golfpijp, met name van de zijde “a”. Voortplantingsvoorwaarden zijn aanwezig wanneer de over te dragen golflengte kleiner is dan de zogenaamde grensgolflengte λ cut.

De grensgolflengte van rechthoekige golfpijpen wordt berekend met de volgende formule:

λcut = 2 · a λcut = grensgolflengte [m]
a = langste afmeting van de dwarsdoorsnede van de golfpijp [m]

Hieruit blijkt dat grotere golflengten ook grotere afmetingen van de golfpijp vereisen. Vanaf een bepaalde golflengte (bijvoorbeeld onder 1 GHz – wat overeenkomt met een golflengte groter dan 30 cm) wordt een golfpijp echter gewoon te groot en onhandelbaar.

Golfpijpen zijn volgens DIN 47302 gespecificeerd in hun afmetingen. De DIN-specificaties en -aanduidingen komen overeen met die van IEC 153. Bij een rechthoekige golfpijp is de smalle zijde “b” half zo groot als de brede zijde “a”. Voor het golfpijpgedeelte in figuur 1 wordt een uit messing geëxtrudeerde rechthoekige buis als halffabrikaat van het type WR 42 gebruikt. De naam WR 42 is afgeleid van de Engelse benaming “Waveguide Rectangular” en het volgende getal komt overeen met de breedte van de zijde „a“ in honderdsten van een inch.

  • De zijde “a” is dus precies 0,42 inch, oftewel 0,42 · 25,4 mm = 10,67 mm breed.
  • De breedte van de zijde “b” is precies de helft daarvan, dus 5,34 mm.
  • De onderste grensfrequentie is 14,051 GHz. Verliesarme overdracht van frequenties begint echter pas vanaf 30% boven deze grensfrequentie.
  • Een bovenste grensfrequentie wordt bepaald door de voortplantingsvoorwaarde voor een verkeerde modus, waarvan de onderste grensfrequentie in deze golfpijp 28,102 GHz bedraagt. De bovenste grensfrequentie voor de grondmodus ligt ongeveer 5% daaronder.
  • De overeenkomstige frequentieband voor dit type golfpijp ligt tussen 18,0 GHz en 26,5 GHz.[2]
Elektrisch veld
Magnetisch
veld
H-golf
(of TE-golf )
E-golf
(of TM-golf )

Figuur 4: algemene voortplantingsmodi in de golfpijp

Elektrisch veld
Magnetisch
veld
H-golf
(of TE-golf )
E-golf
(of TM-golf )

Figuur 4: algemene voortplantingsmodi in de golfpijp

Voortplanting van elektromagnetische golven in de golfpijp

Wanneer energie in een golfpijp wordt gevoerd, ontstaat in het midden van de bredere zijde “a” een elektrisch veld (E-veld). Het elektrische veld is het sterkst in het midden van de golfpijp en neemt af naar de smallere zijden “b”. Het vertoont een sinusvormig verloop in dwarsdoorsnede. Door het elektrische veld ontstaat ook een magnetisch veld. Het magnetische veld kan echter niet loodrecht op een metalen geleider staan. Als voortplantingsrichting blijft alleen de richting door de golfpijp over.

In de tijd verandert het elektrische veld met de frequentie en heeft het in de lengterichting van de golfpijp maxima en minima op een afstand van de halve golflengte. Hoogfrequente energie die in een golfpijp wordt gevoerd, bouwt zo in het binnenste een elektromagnetische transversale golf (TEM) op, waarvan het elektrische en magnetische veld loodrecht op elkaar staan. Het elektrische veld (E-veld) wordt opgebouwd tussen de twee bredere holle geleiderwanden, het magnetische veld (H-veld) tussen de twee smallere. De velden blijven niet in de betreffende toestanden, maar veranderen, bekeken over de tijdas, hun intensiteit en polariteit in het ritme van het ingangssignaal. Deze elektromagnetische golf verspreidt zich met bijna de lichtsnelheid in de golfpijp.

Figuur 4: E-veld in de golfpijp (dwarsdoorsnede, momentopname, H10-modus)

Figuur 5: Veldsterkteverdeling van de voortplantende golf in de golfpijp

Figuur 5: Veldsterkteverdeling van de voortplantende golf in de golfpijp

Bij elektromagnetische golven staan het elektrische en het magnetische veld lokaal altijd loodrecht op elkaar. Als het elektrische veld in de verspreidingsrichting wijst, spreekt men van een E-golf of TM-golf (van het Engelse: Transverse Magnetic). Als het magnetische veld in de verspreidingsrichting wijst, spreekt men van een H-golf of TE-golf (van het Engelse: Transverse Electric).

invallende golf
gereflecteerde golf
golfberg (+Emax)
golftal (−Emax)
λ0
φ
λh
golfpijp
zijde „a“
metalen wand

Figuur 6: Reflectie van een schuin invallende golf op een metalen wand

invallende golf
gereflecteerde golf
golfberg (+Emax)
golftal (−Emax)
λ0
φ
λh
golfpijp
zijde „a“
metalen wand

Figuur 6: Reflectie van een schuin invallende golf op een metalen wand

Voortplanting door meervoudige reflectie

De golfvoortplanting in golfpijpen kan gedeeltelijk ook worden verklaard met behulp van de geometrische optica. De eigenschappen van de golven in een golfpijp kunnen worden afgeleid uit die van een vlakke golf. Figuur 6 toont de reflectie van een vlakke golf met een golflengte λ0 op een metalen wand bij een schuine invalshoek (hier met een hoek φ = 67°). Het elektrische veld E staat hier loodrecht op het weergavevlak en kan daarom alleen met kleur worden gemarkeerd. De golfberg (met +Emax) is rood gekleurd en het golfdal (met −Emax) blauw. De groene kleur symboliseert de nullijn.

De invalshoek is gelijk aan de reflectiehoek. Tijdens de reflectie aan de wand ondergaat de golf een fasesprong van 180°. De overlapping van beide golven is in de figuur te herkennen aan het feit dat zich op een bepaalde afstand van de metalen wand lokale minima en maxima vormen als sterk rood of blauw gekleurde gebieden. Op een afstand van

a = 0,5 λ0 (2)
cos φ

resulteert voor E in een lijn van volledige uitdoving. Het positieve golffront van de invallende golf (in rood) komt samen met het negatieve golffront van de gereflecteerde golf (in blauw). (Hier in de figuur resulteert dit door de additieve kleurmenging in paars. Energetisch gezien zouden deze gebieden groen moeten worden weergegeven.) In de tijd verschuift de figuur naar rechts met de aankomst van de golf.

Langs deze lijn zou men op de afstand “a” een tweede metalen wand kunnen plaatsen, zonder dat er iets verandert aan de situatie tot aan deze wand. Bij deze tweede wand herhaalt het reflectieproces zich en vervangt het de permanente instraling van de invallende golf. Tussen deze twee wanden (net als daarvoor bij slechts één wand) ontstaan positieve en negatieve maxima van de golf. Deze bewegen zich als “pakketten” met de zogenaamde fasesnelheid of groepssnelheid naar rechts. In een driedimensionale weergave zouden deze ‘pakketten’ overeenkomen met de weergave in figuur 5. Deze twee wanden (de getekende wand in het onderste gedeelte van de grafiek en de alleen in gedachten voorgestelde wand ter hoogte van de horizontale lijn) komen overeen met de wanden “b” van de golfpijp.

Uit deze grafiek blijkt ook dat een optimale golfverspreiding in de golfpijp alleen mogelijk is bij een optimale invalshoek van de invallende golf. De optimale breedte van de golfpijpzijde “a” is ook afhankelijk van deze invalshoek φ en de golflengte van de over te dragen golf.

Golflengte in de golfpijp

In de praktijk ontstaan in de golfpijp spanningsminima en spanningsmaxima door meervoudige interferentie van op de wanden gereflecteerde energiedelen. De naar rechts bewegende “pakketten” hebben in hun maximum een andere onderlinge afstand dan de golflengte λ0 in de vrije ruimte. Deze afstand komt overeen met

λh = λ0 (3)
sin φ

De golflengte van een trilling in de golfpijp λh verschilt daarom van de golflengte λ0 in de vrije ruimte. Helaas is deze hoek moeilijk te meten. Uit de verhouding tussen de golflengte en de optimale invalshoek kunnen deze afhankelijkheden worden afgeleid. De golflengte in de golfpijp hangt nu af van de verhouding tussen de afmeting a van de golfpijp en de golflengte in de vrije ruimte:

Formel (4) (4)

Er ontstaat een fasesnelheid die zich bij een gelijkmatige trilling met een om de factor sin φ hogere snelheid verspreidt dan de lichtsnelheid. Daarom is de golflengte in de golfpijp λh vaak merkbaar groter dan in de vrije ruimte. Een energietransport (en dus ook een lokale verandering van de trilling) verspreidt zich daarentegen toch met een snelheid die kleiner is dan de lichtsnelheid.

Figuur 7: Weergave van de wandstromen van een H₁₀-golf (momentopname). Bij een voortplantende golf verschuift het beeld met bijna de lichtsnelheid in de voortplantingsrichting.

Figuur 7: Weergave van de wandstromen van een H₁₀-golf (momentopname). Bij een voortplantende golf verschuift het beeld met bijna de lichtsnelheid in de voortplantingsrichting.

Dempingsgedrag

Bepalend voor de goede geleidbaarheid van de rechthoekige golfpijp is zijn afmeting (zijde “a”) in verhouding tot de over te dragen frequentie. Hoge frequenties vereisen golfpijpen met kleinere afmetingen en omgekeerd.

Het dempingsgedrag van golfpijpen is sterk frequentieafhankelijk. Een golfpijp die met de grensfrequentie wordt gebruikt, vertoont nog een relatief sterke demping, die pas bij het verhogen van de frequentie een minimum bereikt dat over een bepaald bereik bijna constant blijft, om vervolgens weer te stijgen.

De demping van de golven vindt plaats via wandstroomverliezen. Afbeelding 7 toont de verdeling van de wandstromen van een H₁₀-golf. De wandstroomdichtheid wordt bepaald door de tangentiële component van de magnetische veldsterkte aan het wandoppervlak. De wandstroom loopt parallel aan het wandoppervlak, maar is loodrecht op de magnetische veldsterktecomponent georiënteerd. De wandstroom vloeit op de bodem- en dekwand in het midden in de verspreidingsrichting. Naar de rand toe vloeien extra dwarsstromen. Uit de berekening van de oppervlakte-integraal over de wandstroomdichtheid zou de dempingsconstante van de golfpijp kunnen worden berekend.

De wandstromen vloeien alleen aan de binnenkant van de golfpijp. Meestal zijn de wanden van de golfpijp gemaakt van gepolijst messing. De binnenwanden kunnen ook verzilverd of (vanaf ongeveer 40 GHz) zelfs verguld zijn. Vervuiling aan het binnenoppervlak heeft een extra dempend effect.

Figuur 8: Bij een ongeveer gelijke diameter heeft de golfpijp een aanzienlijk betere doorslagvastheid.

Slagvastheid

De slagvastheid van een golfpijp hangt af van de afstanden tussen de wanden van de golfpijp, d.w.z. golfpijpen met een kleine doorsnede (voor hoge frequenties) hebben een lagere slagvastheid dan golfpijpen met een grote doorsnede. Bij rechthoekige golfpijpen is de kleinste afstand, d.w.z. de lengte van de zijde “b”, bepalend. De doorslagvastheid is ook afhankelijk van de luchtvochtigheid. Om de doorslagvastheid bij hogere transmissievermogens te verbeteren, wordt in het inwendige van de golfpijp een overdruk gecreëerd, die vochtige lucht uit de golfpijp drukt of niet laat binnendringen. Deze lucht wordt tijdens het comprimeren in een complex proces gedroogd.

Figuur 8: Bij een ongeveer gelijke diameter heeft de golfpijp een aanzienlijk betere doorslagvastheid.

Toepassingsgebieden

Golfpijpen worden gebruikt

Referenties:

  1. Persbericht van het Fraunhofer-Institut voor Schicht- en Oberflächentechnik
  2. Raw Waveguide Information (technische gegevens van commerciële golfpijpen)