Elektrownie wiatrowe i radar
Rysunek 1: Elektrownia wiatrowa
Rysunek 1: Elektrownia wiatrowa
Odnawialne źródła energii, takie jak elektrownie wiatrowe, będą coraz bardziej kształtować krajobraz. Jednak w pobliżu instalacji radarowych są one niepożądane jako źródła zakłóceń, dlatego często odmawia się wydania pozwolenia na budowę z powodu bliskości urządzenia radarowego.
Twierdzi się, że elektrownie wiatrowe zmniejszają zasięg urządzeń radarowych. Często trudno to sobie wyobrazić. Dlatego poniżej przedstawiono wyjaśnienie:
Przesłanianie
Bezpośredniego wpływu, na przykład w wyniku przesłaniania, nie można zmierzyć, ponieważ byłby on zbyt mały. Tak jak ludzkie oko może patrzeć przez obracający się wentylator, tak również radar może bez przeszkód obserwować przez okrąg zakreślany przez łopaty wirnika. Ponadto przesłanianie przez przeszkodę o szerokości zaledwie 2 do 5 metrów, taką jak maszt, można wykryć bezpośrednio tylko do odległości około 1000 metrów za tą przeszkodą. Następnie czoło fali ponownie się zamyka wskutek ugięcia fal elektromagnetycznych na tej przeszkodzie. Oczywiście niewielka część energii nadawczej zostaje odbita i nie jest już dostępna dla celów znajdujących się za przeszkodą, ale nie wyjaśnia to utraty zasięgu. Elektrownia wiatrowa jest tutaj jedynie przeszkodą, tak jak każdy dom, każde drzewo czy kretowisko, i gdy wirnik się nie obraca, w mieszaninie sygnałów od celów stałych w ogóle się nie wyróżnia.
Rzeczywiste badania przesłaniania zostały opublikowane w 2003 roku przez firmę Alenia-Marconi Systems po przeprowadzeniu szeroko zakrojonych symulacji komputerowych. Zgodnie z ich wynikami osłabienie sygnału echa samolotu lecącego bezpośrednio w optycznym cieniu masztu elektrowni wiatrowej wynosi mniej niż 2 dB. Jest to wartość, która całkowicie zanika w normalnej fluktuacji sygnału echa wynikającej ze złożonego kształtu jego skutecznej powierzchni odbicia.
Należy również uwzględnić, że przy poziomej szerokości wiązki anteny wynoszącej typowo 1,6° i średnicy masztu elektrowni wiatrowej około 3 m, musiałaby się ona znajdować w promieniu 3m/[2·sin(1,6°/2)] = 107 m (!), aby całkowicie zasłonić charakterystykę antenową, czyli szerokość wiązki przy połowie mocy. W praktyce elektrownie wiatrowe znajdują się znacznie dalej i mogą przesłonić jedynie niewielką część energii impulsu nadawczego.
Wszystkie objęte tym problemem instalacje radarowe pracują w zakresach częstotliwości, w których fale elektromagnetyczne mają właściwości quasi-optyczne. Można zatem przeprowadzić poglądowy eksperyment za pomocą silnej latarki, której wiązkę światła najlepiej można dodatkowo skupić przez przesunięcie reflektora. Należy skierować wiązkę latarki na ścianę oddaloną o około 6 do 10 metrów i przez obracanie reflektora skupić ją w możliwie najmniejszej plamce świetlnej. Następnie w dowolnym miejscu należy umieścić ołówek w wiązce światła (uwaga: tylko ołówek, bez dłoni!) i obserwować cień na ścianie. Jeżeli cień nie jest widoczny, należy obserwować wpływ ołówka na jasność plamki świetlnej. Można zauważyć,
- że po przekroczeniu pewnej minimalnej odległości od latarki nie można już dostrzec wpływu na jasność;
- że do pewnej odległości ołówka od oświetlonej ściany nie jest widoczny również żaden cień.
Stosunek średnicy ołówka do średnicy wiązki światła odpowiada w przybliżeniu stosunkowi, jaki zajmuje elektrownia wiatrowa oddalona o 5 do 10 km względem szerokości charakterystyki antenowej radaru kontroli ruchu lotniczego.
Odwoływanie się wyłącznie do przesłaniania jest zatem niedopuszczalnym uproszczeniem wpływu elektrowni wiatrowej na urządzenie radarowe i ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Cień można zmierzyć tylko bezpośrednio i w stosunkowo niewielkiej odległości za elektrownią wiatrową. (A więc na wysokości i w odległości, których pilot z oczywistych powodów i tak powinien unikać.) Dotychczas nikt nie potrafił również wyjaśnić, dlaczego przesłanianie przez elektrownię wiatrową wywiera negatywny wpływ na radar, podczas gdy przesłanianie o takiej samej wielkości, na przykład przez grupę drzew, może być tolerowane.
Tłumienie za grupą drzew lub parkiem wiatrowym wynosi około 2 decybeli. Naturalne wahania sygnału echa samolotu, czyli straty fluktuacyjne, mogą jednak przekraczać 30 decybeli, a więc być nawet ponad tysiąc razy większe. Radar musi być w stanie radzić sobie również z takimi zmianami.
Wpływ na zasięg radaru
Urządzenie radarowe może odróżnić sygnały echa od obiektów nieruchomych od sygnałów echa obiektu poruszającego się, takiego jak samolot, poprzez analizę częstotliwości Dopplera. Wyświetlanie sygnałów echa od celów stałych, takich jak domy, drzewa i wzgórza, jest tłumione przez układ techniczny. Wyjątkiem jest tutaj elektrownia wiatrowa. Obracające się łopaty wirnika również wytwarzają częstotliwość Dopplera, przez co sygnał echa elektrowni wiatrowej jest bardzo podobny do sygnału echa śmigłowca w zawisie. Właśnie to sprawia, że elektrownia wiatrowa staje się przeszkodą, której nie można już tolerować. Urządzenie radarowe generuje dla tego sygnału echa fałszywy alarm. Taki fałszywy alarm musi początkowo zostać przetworzony dokładnie tak samo jak alarm rzeczywisty. Rozpoznanie, że jest to fałszywy alarm, wymaga czasu. W urządzeniach radarowych cyfrowych jest to czas obliczeniowy, a w urządzeniach analogowych czas i uwaga kontrolera ruchu lotniczego lub operatora radaru. Często trzeba odczekać dodatkowy obrót anteny, zanim będzie można podjąć decyzję dotyczącą tego celu. Pojedynczy fałszywy alarm nie stanowi jeszcze problemu, ale elektrownie wiatrowe są zwykle rozmieszczone blisko siebie. Każda elektrownia wiatrowa generuje fałszywy alarm, przez co częstość fałszywych alarmów bardzo szybko wzrasta do wartości, których nie można już tolerować. Mały samolot znajdujący się nad parkiem wiatrowym mógłby wówczas pozostać niewykryty.
Należy podjąć działania w celu zmniejszenia częstości fałszywych alarmów w urządzeniu radarowym. Powszechną praktyką jest wprowadzanie lokalizacji tych elektrowni wiatrowych do mapy zakłóceń stałych – rodzaju elektronicznej mapy terenu zapisanej w pamięci procesora sygnałów radarowych – oraz długotrwałe przechowywanie w niej zmierzonych średnich poziomów sygnałów echa. Podczas kolejnego obrotu anteny przetwarzana jest już tylko różnica między aktualnie zmierzoną wartością a zapisaną wartością poziomu sygnału echa. Metoda ta jest bardzo skuteczna, gdy sygnał echa od nieruchomej przeszkody jest stały. Niestety w przypadku elektrowni wiatrowych zdarza się to rzadko, ponieważ kierunek wiatru i położenie wirnika stale się zmieniają. Oznacza to, że dla tego punktu terenu trzeba zdefiniować wyższy próg, powyżej którego radar rozpoznaje istotny cel. W tym miejscu procesor sygnałów radarowych osiąga granice swoich możliwości, ponieważ wszystkie te obliczenia muszą być wykonywane w czasie rzeczywistym. Często stosuje się procesory, w których obliczenia te nie są sterowane przez programy, lecz wykonywane przez bardzo szybkie układy logiki przewodowej. Jeżeli taka logika nie potrafi rozstrzygnąć, czy cel występuje, decyzja jest przekazywana do kolejnego etapu, który może porównać kilka obrotów anteny, ale którego wynik nie jest już dostępny w czasie rzeczywistym.
Wszystkie te działania zmierzające do zmniejszenia częstości fałszywych alarmów jednocześnie obniżają prawdopodobieństwo wykrycia rzeczywistych celów. Ze względu na różne wartości progowe stosowane w przetwarzaniu sygnałów częstość fałszywych alarmów i prawdopodobieństwo wykrycia są od siebie zależne i odwrotnie proporcjonalne. Na tym właśnie polega problem: zasięg urządzenia radarowego określa się dla stałego prawdopodobieństwa wykrycia. Jeżeli ono się pogarsza, rzeczywisty zasięg urządzenia radarowego również maleje. Wyjaśnia to także, dlaczego mniejsza liczba elektrowni wiatrowych w pobliżu urządzenia radarowego mogła być jeszcze tolerowana, podczas gdy budowa kolejnych instalacji miałaby już duży wpływ na zasięg radaru.
Możliwe rozwiązania
Rysunek 2: Widma Dopplera samolotu i elektrowni wiatrowej znacznie się różnią.
Oprócz restrykcyjnych ograniczeń budowlanych proponuje się również kilka rozwiązań technicznych. Możliwym usprawnieniem byłoby zastosowanie środka skracającego czas potrzebny do rozpoznania potencjalnego fałszywego alarmu. Biuro inżynierskie Cambridge Consultants opracowało metodę radarową, która sprawdza dany kierunek dziesięć razy na sekundę, zamiast jak dotychczas raz na 4 sekundy. Dzięki temu w czasie rzeczywistym jednoznacznie rozpoznaje, że obserwowany cel jest elektrownią wiatrową. Cambridge Consultants nazywa tę metodę radarem holograficznym™
Jest to możliwe w urządzeniu radarowym, które za pomocą anteny fazowanej realizuje cyfrowe formowanie wiązki. Technologia ta, dotychczas opracowywana wyłącznie dla najnowocześniejszych wojskowych urządzeń radarowych, jest obecnie dostępna cenowo również do zastosowań cywilnych. Ponieważ nie stosuje się już mechanicznie obracających się zespołów, metoda ta jest bezobsługowa i całkowicie niezależna od warunków atmosferycznych, takich jak prędkość wiatru. W zadaniach kontroli ruchu lotniczego dużą zaletą jest także możliwość wyznaczania trzeciej współrzędnej, czyli wysokości lotu, niezależnie od radaru wtórnego.
Dzięki nowoczesnej metodzie statystycznej wyznaczania wartości progowych w układzie CFAR można niemal całkowicie wyeliminować dotychczasowe straty prawdopodobieństwa wykrycia w pobliżu elektrowni wiatrowych.
Rysunek 2 przedstawia różnice częstotliwości Dopplera w kolejnych okresach impulsowych dla dwusilnikowego samolotu śmigłowego i elektrowni wiatrowej obserwowanych przez radar pracujący w paśmie I. Samolot wytwarza częstotliwość Dopplera o większej amplitudzie pochodzącej od kadłuba, skrzydeł i usterzenia. Częstotliwość ta wynika z prędkości radialnej samolotu. Śmigła powodują dodatkowe wychylenia o innych częstotliwościach Dopplera, nazywane liniami JEM (od „Jet Engine Modulation”).
Najsilniejszy sygnał echa elektrowni wiatrowej pochodzi od powierzchni odbijającej nieruchomej wieży i nie zawiera częstotliwości Dopplera (fD = 0). Łopaty wirnika elektrowni wiatrowej również wytwarzają częstotliwości Dopplera, których maksymalna wartość jest porównywalna z wartością dla samolotu śmigłowego. Jednak każda mała część powierzchni dużych łopat ma inną prędkość radialną. Dlatego nie powstają amplitudy impulsowe jak w przypadku śmigieł samolotu, lecz ciągłe przejście od maksimum ujemnego do maksimum dodatniego. Na podstawie tych różnic w widmie można jednoznacznie odróżnić elektrownię wiatrową od samolotu.
Ponadto prowadzone są próby [1], których celem jest zmniejszenie za pomocą technologii stealth skutecznej powierzchni odbicia wirników elektrowni wiatrowych. Technologia ta jest nie tylko bardzo kosztowna, lecz także dostrojona jedynie do określonego zakresu częstotliwości, przez co jej skuteczność jest ograniczona. Ponadto nie może ona sprawić, że elektrownia wiatrowa stanie się całkowicie niewidoczna, ponieważ w przeciwnym razie ryzyko kolizji przy złej widoczności byłoby zbyt duże, nawet pomimo zastosowania radaru nawigacyjnego. Co ciekawe, takie elektrownie wiatrowe wykonane w technologii stealth są wyposażone w reflektor narożny, aby radary nawigacyjne mogły je mimo wszystko wykrywać. Nie jest to sprzeczność, ponieważ sygnał echa zmniejszony przez technologię stealth silnie fluktuuje i zawiera składową o częstotliwości Dopplera. Reflektor narożny wytwarza natomiast w kierunku obserwującego urządzenia radarowego stały sygnał echa, który radar może według potrzeby tłumić albo wyświetlać.
Innym możliwym rozwiązaniem byłoby wyposażenie w przyszłości każdej elektrowni wiatrowej w transponder dla radaru wtórnego, który informowałby urządzenie radarowe: Ten sygnał echa pochodzi od elektrowni wiatrowej xyz! W idealnym przypadku można byłoby dodatkowo przesyłać kierunek wiatru oraz prędkość wirnika. Procesor sygnałów radarowych traktowałby ten sygnał echa jako cel, korelowałby go z sygnałem transpondera, lecz w razie potrzeby nie wyświetlałby go ani nie przesyłał do oddalonych wskaźników. Nakład techniczny po stronie elektrowni wiatrowej byłby stosunkowo niewielki. Po stronie radaru należałoby jedynie dostosować oprogramowanie do tego rozwiązania, a w nowszych urządzeniach radarowych być może również zwiększyć moc obliczeniową procesorów sygnałów radarowych ze względu na znacznie większą liczbę istotnych celów. Zamiast radaru wtórnego możliwe byłoby także połączenie za pośrednictwem własnego adresu IP każdej elektrowni wiatrowej. Znacznie większy byłby nakład związany z administrowaniem takim rozwiązaniem, ponieważ wymaga ono standaryzacji, która być może musiałaby najpierw zostać uznana na poziomie międzynarodowym przez ICAO. Rozwiązanie to miałoby również dodatkową zaletę: dzięki znanym lokalizacjom elektrowni wiatrowych i ich sygnałom transponderowym dotychczasowe transpondery testowe stałyby się zbędne, a urządzenia radarowe mogłyby wykorzystywać rozproszone elektrownie wiatrowe do wewnętrznej kalibracji swoich kanałów odbiorczych.
[1] Technologia stealth: http://www.hitek-ltd.co.uk/