www.radartutorial.eu www.radartutorial.eu Koherencja i częstotliwość Dopplerowska

Prędkość radialna

Prędkość radialna, prędkość tangencjalna i rzeczywista prędkość samolotu

Rysunek 1: Wektory prędkości samolotu względem położenia radaru

Prędkość radialna: Samolot przelatuje obok radaru po prostej trasie. Początkowo jego prędkość radialna jest dodatnia. Gdy samolot porusza się prostopadle do linii obserwacji radaru, prędkość radialna wynosi zero. Następnie staje się ujemna.

Rysunek 1: Wektory prędkości samolotu względem położenia radaru

Prędkość radialna

Każdy ruch z określoną prędkością ma również swój kierunek, dlatego prędkość jest wielkością wektorową. Względem określonego kierunku obserwacji wektor prędkości można rozłożyć na dwie składowe (kolory tekstu odpowiadają kolorom strzałek na rysunku 1):

Przekątna prostokąta utworzonego przez te dwa wzajemnie prostopadłe wektory przedstawia rzeczywistą prędkość obserwowanego obiektu. Długość tego wektora określa wartość prędkości, a jego kierunek odpowiada kierunkowi ruchu obiektu.

Za pomocą efektu Dopplera radar może mierzyć jedynie tę składową prędkości celu, która jest skierowana wzdłuż linii łączącej antenę z celem. Na rysunku 1 składową tę przedstawia czerwona strzałka. Zazwyczaj nie odpowiada ona rzeczywistemu kursowi celu, lecz wskazuje jedynie, jak szybko cel zbliża się do radaru lub oddala się od niego.

Prędkość radialna samolotu jest składową jego prędkości, która działa wzdłuż linii obserwacji w kierunku radaru lub od niego.

Prostopadle do wektora prędkości radialnej znajduje się wektor prędkości tangencjalnej. Składowa ta wpływa na sterowanie anteną radaru śledzącego cele.

Zastosowanie w lotnictwie

Gdy samolot przelatuje obok radaru po prostej trasie, osiąga punkt, w którym jego prędkość radialna wynosi zero, a prędkość tangencjalna jest równa chwilowej prędkości samolotu. Częstotliwość Dopplera jest różna od zera tylko wtedy, gdy prędkość radialna również jest różna od zera. Jeśli prędkość radialna wynosi zero, nie można określić prędkości celu na podstawie częstotliwości Dopplera. System wykrywania celów ruchomych oparty wyłącznie na efekcie Dopplera nie może wówczas odróżnić samolotu od nieruchomego celu.

Podczas lotu po linii prostej prędkość radialna zależy od kąta między kierunkiem lotu a linią obserwacji radaru. Jej wartość bezwzględna jest największa, gdy samolot leci bezpośrednio w kierunku radaru lub oddala się od niego. Prędkość radialna wynosi zero, gdy samolot porusza się dokładnie prostopadle do linii obserwacji. W przypadku ruchu w płaszczyźnie zależność tę opisuje wzór vr = v · cos θ, gdzie kąt θ jest mierzony między kierunkiem lotu a kierunkiem od samolotu do radaru:

Gdy samolot kontynuuje lot po prostej trasie, wektor jego prędkości radialnej jest skierowany od radaru. Zgodnie z przyjętą tutaj konwencją znaków prędkość radialna staje się ujemna. W rezultacie zmienia się również znak częstotliwości Dopplera. Przy jednakowej wartości bezwzględnej prędkości radialnej wartość bezwzględna częstotliwości Dopplera pozostaje taka sama, lecz odwraca się kierunek zmian fazy w czasie. Znak częstotliwości Dopplera można określić na przykład za pomocą demodulacji I/Q.

Jeżeli samolot porusza się po okręgu wokół radaru, utrzymując stałą odległość od niego, jego prędkość radialna pozostaje przez cały czas równa zeru. W takim przypadku nie powstaje częstotliwość Dopplera, a echo samolotu może zostać stłumione przez filtr MTI w taki sam sposób jak echo nieruchomego celu.

Przy rozpatrywaniu ruchu w przestrzeni trójwymiarowej prędkość radialna zależy również od wysokości lotu samolotu. Przy w przybliżeniu stałej wysokości wpływ ten jest jednak zazwyczaj niewielki, ponieważ odległość do radaru jest zwykle znacznie większa od wysokości lotu.

Zastosowanie w meteorologii

Meteorologiczny radar dopplerowski również mierzy tylko składową ruchu wzdłuż swojej linii obserwacji. Podczas obserwacji obszarów opadów można w ten sposób określić prędkość radialną kropel deszczu, a tym samym w przybliżeniu jedną ze składowych prędkości wiatru.

Kierunek wiatru i radialne składowe prędkości przy różnych kierunkach obserwacji
Rzeczywisty kierunek wiatru
Składowa radialna
Kierunek obserwacji radaru

Rysunek 2: Składowe radialne prędkości wiatru o stałym kierunku

Kierunek wiatru i radialne składowe prędkości przy różnych kierunkach obserwacji
Rzeczywisty kierunek wiatru
Składowa radialna
Kierunek obserwacji radaru

Rysunek 2: Składowe radialne prędkości wiatru o stałym kierunku

Rysunek 2 przedstawia wiatr wiejący w jednym kierunku, oznaczony zielonymi strzałkami. Radar znajduje się w środku obrazu i obserwuje ruch pod różnymi kątami. Żółte linie pokazują niektóre kierunki obserwacji, a czerwone strzałki przedstawiają odpowiadające im mierzalne radialne składowe prędkości. Wartość bezwzględna tych składowych jest największa, gdy kierunek wiatru jest równoległy do linii obserwacji radaru. Gdy wiatr porusza się prostopadle do tej linii, składowa radialna wynosi zero.

Pojedynczy pomiar prędkości radialnej nie pozwala zatem bezpośrednio określić pełnego wektora prędkości wiatru, obejmującego zarówno jego wartość, jak i kierunek. Dopiero analiza pomiarów wykonanych dla różnych kierunków obserwacji umożliwia w odpowiednich warunkach wyciągnięcie wniosków o polu wiatru.

Kolorowe przedstawienie prędkości radialnych zmierzonych przez dopplerowski radar meteorologiczny

Rysunek 3: Zobrazowanie prędkości radialnej przez dopplerowski radar meteorologiczny

Rysunek 3 przedstawia kolorowe zobrazowanie zmierzonych prędkości radialnych cząstek opadów. Radar znajduje się w środku obrazu. W zastosowanej tutaj skali barw niebieski i zielony oznaczają ruch w kierunku radaru, natomiast czerwony wskazuje ruch od radaru. Szary obszar rozciągający się od lewej do prawej strony odpowiada prędkościom radialnym bliskim zeru.

Krople deszczu są unoszone przez wiatr. Dlatego ich ruch poziomy w przybliżeniu odpowiada ruchowi otaczającego powietrza. Jednak przy większych kątach elewacji anteny prędkość opadania kropel może również wpływać na zmierzoną prędkość radialną.

W praktyce interpretacja pomiarów jest bardziej skomplikowana, ponieważ prędkość i kierunek wiatru mogą zmieniać się w zależności od położenia i wysokości. Na rozległych obszarach o stosunkowo równomiernych opadach pomiary wykonane w różnych odległościach i przy różnych kątach elewacji mogą w odpowiednich warunkach dostarczyć informacji o pionowym profilu wiatru. Pod pewnymi względami przypomina to informacje uzyskiwane podczas pomiarów atmosferycznych za pomocą radiosondy.

Podczas burz dopplerowskie radary meteorologiczne mogą wykrywać ruchy wirowe powietrza, które mogą na przykład wskazywać na powstawanie cyrkulacji tornadowej. Na odpowiednich zobrazowaniach prędkości radialnej można również analizować obszary konwergencji i dywergencji przepływu powietrza oraz związane z nimi silne ruchy powietrza.

Do pomiarów wiatru na dużych obszarach zazwyczaj potrzebne są echa pochodzące od opadów. Jednak w pobliżu powierzchni ziemi czuły radar meteorologiczny może odbierać także echa od owadów, nawet przy braku opadów. Ich ruch może dostarczać informacji o przemieszczaniu się frontów bryzy morskiej lub frontów szkwałowych związanych z burzami.

Uzupełnienia dotyczące meteorologicznych zastosowań prędkości radialnej opierają się na wkładzie merytorycznym Pierre'a Vaillanta. Serdecznie dziękujemy mu za to cenne rozszerzenie artykułu!