Reflektor narożny lub reflektor radarowy
Rysunek 1: Trójkątny reflektor narożny jako wycinek pustego sześcianu
Rysunek 2: Odbicie od dwóch powierzchni ustawionych względem siebie pod kątem prostym
Reflektory narożne są stosowane do wytwarzania szczególnie silnego echa radarowego od obiektów, które w przeciwnym razie miałyby jedynie bardzo małą skuteczną powierzchnię odbicia. Reflektor narożny składa się z dwóch lub trzech powierzchni przewodzących prąd elektryczny, ustawionych względem siebie pod kątem 90°. Padające fale elektromagnetyczne są w wyniku wielokrotnego odbicia kierowane dokładnie z powrotem w stronę, z której nadeszły. Dzięki temu nawet małe obiekty o niewielkiej powierzchni odbijającej wytwarzają dostatecznie silne echo.
Poszczególne powierzchnie reflektora narożnego powinny być duże w porównaniu z długością fali. Im większy jest reflektor narożny, tym więcej energii zostaje odbite. Na mniejszych jednostkach pływających reflektory narożne mocuje się możliwie wysoko na maszcie, aby ograniczyć straty zasięgu spowodowane krzywizną Ziemi. Tam, gdzie zbyt duże obciążenie wiatrem mogłoby stanowić problem, stosuje się również wersje osłonięte obudową kulistą lub cylindryczną.
Jeżeli fala ma zostać odbita z powrotem w przestrzeni trójwymiarowej, reflektor narożny musi składać się z trzech płyt odbijających. Nazywa się go wówczas trihedralnym reflektorem narożnym. Zachodzą więc trzy odbicia, zanim promień zostanie skierowany z powrotem w pierwotnym kierunku. Matematycznie przypadek ten traktuje się jako dwukrotne zastosowanie wzoru obowiązującego dla tylko dwóch powierzchni odbijających. (Wynik pierwszego zastosowania wzoru jest używany jako jedna z dwóch wartości wejściowych przy drugim zastosowaniu.)
Obliczanie reflektorów narożnych
Rysunek 3: Wzorzec skutecznej powierzchni odbicia: metalowa kula, której rzut tworzy okrąg o powierzchni 1 m2.
Rysunek 3: Wzorzec skutecznej powierzchni odbicia: metalowa kula, której rzut tworzy okrąg o powierzchni 1 m2.
Rysunek 4: Zależność efektywnie widocznej powierzchni od kąta padania wiązki radarowej
Wartość powierzchni określa się przez porównanie z izotropowym promiennikiem kulistym. Jako reflektor wzorcowy przyjmuje się idealny przewodnik o kształcie kuli, którego rzut na płaszczyznę prostopadłą do kierunku projekcji, czyli jego cień na tej płaszczyźnie, ma powierzchnię jednego metra kwadratowego. Ten okrągły obszar ma średnicę około 1,33 m. Jednak tylko bardzo mały fragment tego reflektora wzorcowego działa skutecznie jako reflektor wsteczny: jest to zaledwie kilka centymetrów dokładnie w środku, które odbijają padającą energię w kierunku radaru. Wszystkie pozostałe powierzchnie rozpraszają padającą energię równomiernie w przestrzeni. Wynika z tego, że mały, poręczny reflektor narożny o wymiarach geometrycznych rzędu kilku centymetrów może mieć skuteczną powierzchnię odbicia wynoszącą kilka metrów kwadratowych. Trzeba jedynie pamiętać, że wartość na przykład 12 m2 oznacza właściwie tylko, że ten mały reflektor narożny przy określonej częstotliwości rezonansowej ma taką samą skuteczną powierzchnię odbicia jak 12 takich kul, z których każda ma rzutowaną na płaszczyznę powierzchnię jednego metra kwadratowego.
Ponieważ taka kula nie zależy od kierunku, wytworzyłaby sygnał echa również w przypadku radaru bistatycznego. Reflektor narożny nie jest do tego zdolny. Energię, którą kula rozprasza w prawie wszystkich kierunkach, reflektor narożny skupia wyłącznie dokładnie w kierunku, z którego jest oświetlany. W rezultacie dla określonych kierunków reflektory narożne mają skuteczne powierzchnie odbicia znacznie przekraczające ich wymiary geometryczne.
Podczas obliczeń należy uwzględnić trzy aspekty. Skuteczna powierzchnia odbicia zależy od:
- widocznej powierzchni obliczonej niezależnie od częstotliwości,
- kąta padania wiązki radarowej oraz
- możliwych rezonansów przy określonych częstotliwościach.
Powierzchnia widoczna
Jeżeli początkowo założy się, że długości krawędzi reflektora narożnego są znacznie większe od długości fali, skuteczną powierzchnię można obliczyć zgodnie z prawami optyki geometrycznej. Podstawę obliczeń stanowi zatem rzut reflektora narożnego na płaszczyznę prostopadłą do promieniowania radarowego. Na rysunku 5 odpowiada temu odcinek AB. Można go sobie wyobrazić jako cień radarowy reflektora narożnego na umownej płaszczyźnie prostopadłej do promieniowania radarowego. Ta powierzchnia równoważna, istniejąca wyłącznie na potrzeby obliczeń, osiąga największą wartość, gdy promieniowanie pada równolegle do płaszczyzny symetrii, a więc dokładnie pod kątem 45° na wszystkie płyty reflektora narożnego.
Przypadek szczególny występuje wtedy, gdy promieniowanie pada dokładnie prostopadle na jedną z powierzchni składowych reflektora narożnego. Wówczas działa ona całą swoją powierzchnią jak płaskie zwierciadło. Dlatego wyprowadzony poniżej wzór obowiązuje pod warunkiem, że padające promieniowanie odchyla się od płaszczyzny symetrii („Boresight”) o mniej niż 45°.
W takim przypadku długość „cienia” stanowi bok trójkąta równoramiennego, którego przeciwprostokątna odpowiada długości boku reflektora narożnego. Powierzchnia wynosi zatem:
| Aproj = AWR· 20,5 | gdzie | AWR = powierzchnia tylko jednej ściany reflektora narożnego Aproj = jej rzut, czyli „cień” |
(1) |
Z tabeli na stronie objaśniającej skuteczną powierzchnię odbicia znamy wzór służący do obliczania powierzchni odbicia płaskiej płyty. Został on wyprowadzony z obliczeń tłumienia w wolnej przestrzeni, w których prostokątna płyta jest traktowana jako wycinek powierzchni kuli:
| σ = | 4·π·A2 | gdzie | A = powierzchnia płyty odbijającej λ = długość fali radaru obserwacyjnego |
(2) |
| λ2 |
Wzór ten można stosować ogólnie do obliczania skutecznej powierzchni odbicia, jeżeli znana jest czynna powierzchnia reflektora narożnego (zobacz przykład). Poniższe przekształcenia tego wzoru polegają jedynie na zastąpieniu powierzchni Aproj, otrzymanej w wyniku rzutu równoległego, rzeczywiście mierzalnymi powierzchniami lub długościami, na przykład długością krawędzi. Po podstawieniu wzoru (1) do wzoru (2) otrzymujemy:
| σ = | 4·π·(AWR · 20,5)2 | = | 8·π·(AWR)2 | gdzie | AWR = powierzchnia jednej ściany reflektora narożnego λ = długość fali radaru obserwacyjnego |
(3) |
| λ2 | λ2 |
Wzór ten obowiązuje dla dwuściennych reflektorów narożnych, gdy są one oświetlane przez radar z kierunku głównego („Boresight”). Występowanie długości fali we wzorze nie oznacza jeszcze rezonansu, lecz wynika z tego, że podczas wyprowadzania wzoru na tłumienie w wolnej przestrzeni uwzględniono fikcyjny zysk antenowy (dokładniej: aperturę anteny odbiorczej). Żeglarze mogą przyjmować w przybliżeniu długość fali równą 3 cm, ponieważ większość morskich radarów nawigacyjnych pracuje w pobliżu 10 GHz.
Rysunek 5: Powierzchnia rzutu zostaje po jednej stronie ograniczona do odcinka AC
Kąt padania
Dla promieni padających na tę płytę pod kątem innym niż 45° „cienie” poszczególnych boków nie mają już jednakowych wymiarów. Skutecznie działa jednak tylko mniejsza powierzchnia rzutu reflektora narożnego. Nawet gdyby druga powierzchnia reflektora narożnego tworzyła znacznie większy „cień”, może ona ponownie odbić jedynie tę energię, która została już odbita przez pierwszą płytę o mniejszej powierzchni rzutu. Energia padająca na powierzchnię z bokiem BC zostaje odbita tylko jeden raz i dlatego jest wypromieniowywana pod innym kątem. Kierunek ten nie dociera do odbiornika radaru i dlatego nie może być wykorzystany przez monostatyczny radar. Skutecznie wykorzystywana powierzchnia jest zatem tylko dwukrotnie większa od mniejszej powierzchni rzutu. Dla kątów 0° < Θ < 90° efektywne wymiary rzutu wynoszą:
| Aäquiv = mniejsza powierzchnia cząstkowa + część większej powierzchni cząstkowej | (4) |
| Aäquiv = AWR·sin Θ + AWR·tan Θ ·cos Θ = 2 AWR·sin Θ |
| σ = | 16·π·(AWR)2 | ·sin2 Θ | (5) |
| λ2 |
Rysunek 6: Jednakowa faza wskutek jednakowych dróg: a+b+c = a’+b’+c’
Wpływ rezonansu
Wyobrażenie, że powierzchnia metalowa działa na fale elektromagnetyczne jak zwierciadło, jest jedynie uproszczeniem. W rzeczywistości powierzchnia metalowa pochłania energię, sama zaczyna drgać i następnie ponownie wypromieniowuje energię. Kierunkowość powstaje wskutek różnic faz drgań zachodzących w poszczególnych punktach, które są wywołane różnicami czasu propagacji pola promieniowania padającego pod kątem. Prądy indukowane przez to pole w pojedynczej płycie metalowej wytwarzają w odbiorniku niezwykle słaby sygnał, ponieważ liczne listki boczne rozpraszają energię promieniowania wtórnego. Dopiero gdy obie płyty metalowe są ustawione względem siebie pod kątem 90°, prądy wytwarzają silniejsze pole promieniowania wtórnego, którego fale są zgodne w fazie wyłącznie w kierunku padania promieniowania.
Podobnie jak w przypadku dipoli zakłócających rozmiar powierzchni odbijającej może wejść w rezonans z długością fali. W kierunku polaryzacji powierzchnia odbijająca musi mieć wymiar co najmniej połowy długości fali. Jednak! W odbiciu uczestniczą co najmniej dwie powierzchnie, dlatego najmniejsza długość rezonansowa reflektora narożnego odpowiada całej długości fali.
Dzięki rezonansowi reflektor narożny o szerokości równej jednej długości fali może mieć skuteczną powierzchnię odbicia nawet czterokrotnie większą, niż wynikałoby to z jego wymiarów geometrycznych. Reflektor może być również wzbudzany przez wyższe harmoniczne. Wzmocnienie wynikające z rezonansu zmniejsza się jednak o połowę przy każdej kolejnej harmonicznej. Od wymiaru równego dziesięciu długościom fali wpływ rezonansu nie jest już obserwowany. Zachowanie rezonansowe ma również skutek negatywny: przy nieparzystych wielokrotnościach połowy długości fali (1,5λ, 2,5λ …) obserwuje się zmniejszenie skutecznej powierzchni odbicia o te same współczynniki.
Trihedralne reflektory narożne
Rysunek 7: Reflektor narożny złożony z trzech kwadratowych powierzchni
Rysunek 7: Reflektor narożny złożony z trzech kwadratowych powierzchni
Ponieważ dwuścienny reflektor narożny przy odchyleniu promieni padających od płaszczyzny prostopadłej do krawędzi nie odbija już energii w kierunku radaru, najczęściej stosuje się reflektory narożne złożone z trzech powierzchni. W geometrii określa się je jako trihedralne.
Trihedralny reflektor narożny z płyt kwadratowych
Reflektory te składają się z trzech kwadratowych płyt zespawanych ze sobą pod kątem 90°. Rzutowana powierzchnia składa się więc z trzech powierzchni cząstkowych, które również oblicza się za pomocą wzoru (1). Wzór ten należy jednak zastosować dwukrotnie dla każdej powierzchni, a wynik uwzględnić trzykrotnie.
| σ = | 12·π·(AWR)2 | ·sin2 Θ | (6) |
| λ2 |
Również ten wzór obowiązuje wyłącznie dla trójściennych reflektorów narożnych, gdy są one oświetlane przez radar z kierunku osi symetrii („Boresight”). Jest to zatem maksymalna możliwa do osiągnięcia wartość. W praktyce reflektor narożny będzie jednak w większości przypadków wykazywał znacznie mniejszą skuteczną powierzchnię odbicia, ponieważ obliczony tutaj przypadek szczególny występuje bardzo rzadko.
Rysunek 8: Reflektor narożny złożony z trzech powierzchni trójkątnych
Rysunek 8: Reflektor narożny złożony z trzech powierzchni trójkątnych
Trihedralny trójkątny reflektor narożny (z płyt trójkątnych)
Reflektor narożny z trzema kwadratowymi powierzchniami jest stosunkowo niestabilny mechanicznie. Dlatego poszczególne powierzchnie najczęściej redukuje się do kształtu trójkątnego, jak pokazano na rysunkach 1 i 8. Powoduje to również znaczne zmniejszenie skutecznej powierzchni odbicia. W zamian reflektor narożny złożony z powierzchni trójkątnych ma większy kąt rozwarcia. Skuteczną powierzchnię odbicia tego trójkątnego reflektora narożnego oblicza się według wzoru:
| σ = | 4·π·a4 | gdzie | a = długość boków trzech trójkątów równoramiennych λ = długość fali radaru obserwacyjnego |
(7) |
| 3·λ2 |
Taki reflektor narożny ma kąt rozwarcia wynoszący prawie 40°, zanim energia odbita spadnie poniżej znanej z charakterystyki promieniowania anteny granicy −3 dB. Dlatego nawet osiem takich reflektorów narożnych łączy się w sześcian. W ten sposób w każdym kierunku działa co najmniej jeden reflektor.
Pod względem geometrycznym reflektor narożny składa się z 12 trójkątów równoramiennych. W praktycznym wykonaniu, pomijając grubość blach, wykorzystuje się jednak trzy jednakowe płyty kwadratowe, z których jedną przecina się po przekątnej na pół, a drugą po przekątnych na cztery części. Reflektor narożny spawa się następnie symetrycznie z tych siedmiu elementów (wystarczą spoiny punktowe pośrodku i na krawędziach, jednak bardzo ważne jest zachowanie kątów prostych). Przy długości krawędzi płyt kwadratowych wynoszącej 0,5 m taki samodzielnie wykonany reflektor narożny ma w paśmie I/J skuteczną powierzchnię odbicia ponad pięćset razy większą niż mała łódź wiosłowa bez takiego reflektora narożnego. Taki cel nie może już zostać przeoczony na ekranie radaru w żegludze śródlądowej.