www.radartutorial.eu www.radartutorial.eu Koherencja i częstotliwość Dopplerowska

Filtry dopplerowskie

Σ
Kanał Σ
ΔAz
Kanał ΔAz
ΔEl
Kanał ΔEl
Filtr Dopplera
zakłóceń
pasywnych
Filtr zerowej
częstotliwości
Dopplera
Bank filtrów
dopplerowskich
Multiplekser

Rysunek 1: Schemat blokowy systemu MTI w radarze z anteną monopulsową i odbiornikiem cyfrowym

Σ
Kanał Σ
ΔAz
Kanał ΔAz
ΔEl
Kanał ΔEl
Filtr Dopplera
zakłóceń
pasywnych
Filtr zerowej
częstotliwości
Dopplera
Bank filtrów
dopplerowskich
Multiplekser

Rysunek 1: Schemat blokowy systemu MTI w radarze z anteną monopulsową i odbiornikiem cyfrowym

Σ
Kanał Σ
ΔAz
Kanał ΔAz
ΔEl
Kanał ΔEl

Rysunek 1: Schemat blokowy systemu MTI w radarze z anteną monopulsową i odbiornikiem cyfrowym (rysunek interaktywny)

Spis treści „Filtry dopplerowskie”
  1. Filtry dopplerowskie jako filtry dolnoprzepustowe
  2. Bank filtrów dopplerowskich
  3. Multipleksowanie
  4. Modulacja silnika odrzutowego (JEM)

Czym są filtry dopplerowskie?

Filtry dopplerowskie

Wartość częstotliwości Dopplera sygnału echa jest oceniana za pomocą różnych filtrów dopplerowskich. Filtry te mogą być realizowane sprzętowo, na przykład za pomocą filtrów rezonansowych, albo jako algorytmy programowe po przekształceniu odebranych sygnałów na postać cyfrową.

W radarze w pełni koherentnym z odbiornikiem cyfrowym i przetwarzaniem monopulsowym system MTI jest bardziej złożony niż w radarach pseudokoherentnych. W klasycznym zobrazowaniu celów ruchomych (Moving Target Indication, MTI) głównym zadaniem jest tłumienie ech od celów nieruchomych, aby można było zobrazować cele ruchome. Wykrywanie celów ruchomych (Moving Target Detection, MTD) idzie o krok dalej i wykorzystuje różne składowe dopplerowskie do wykrywania celów ruchomych nawet w obecności silnych sygnałów zakłócających. W praktyce granica pomiędzy tymi dwoma pojęciami nie zawsze jest jednak jednoznaczna. Analizując charakterystyczne ruchy poszczególnych części celu, system MTD może w odpowiednich warunkach rozpoznać jako interesujący cel nawet obiekt, który jako całość pozostaje nieruchomy. Przy bardzo wysokich częstotliwościach nadawania (w zakresie terahercowym: od 0,1 THz) na przykład drgania stojącego pojazdu z pracującym silnikiem mogą wytwarzać dodatkowe składowe dopplerowskie w sygnale echa.

Skuteczność różnych typów filtrów często zależy od wartości częstotliwości Dopplera. Dlatego często stosuje się równolegle kilka metod filtrowania, a następnie ocenia ich wyniki. Wybór najkorzystniejszego wyniku filtrowania ma zapewnić możliwie największy stosunek sygnału użytecznego do zakłóceń i szumu (stosunek sygnału do zakłóceń i szumu, Signal-to-interference-plus-noise ratio, SINR). Zasada ta jest porównywalna z optymalizacją stosowaną w filtrze optymalnym (dopasowanym), nie oznacza to jednak, że cały układ filtrów sam w sobie jest filtrem dopasowanym. W przypadku przetwarzania monopulsowego takie przetwarzanie sygnałów należy ponadto przeprowadzić dla wszystkich trzech kanałów odbiorczych (Σ, ΔAz i ΔEl).

Synchronizacja oscylatora koherentnego, stosowana w radarach pseudokoherentnych, nie jest już potrzebna. Element nadal nazywany tutaj oscylatorem koherentnym pełni zasadniczo funkcję dzielnika częstotliwości, który przekształca częstotliwość oscylatora głównego na wymaganą częstotliwość pośrednią (IF).

fD < fcut ⇒ vr ≤ 20 kn, 40 kn
Filtr zerowej
częstotliwości
Dopplera
Filtr Dopplera
zakłóceń
pasywnych
Amplituda
fD
1 kHz
2 kHz

Rysunek 2: Filtry dopplerowskie o charakterystyce dolnoprzepustowej

fD < fcut ⇒ vr ≤ 20 kn, 40 kn
Filtr zerowej
częstotliwości
Dopplera
Filtr Dopplera
zakłóceń
pasywnych
Amplituda
fD
1 kHz
2 kHz

Rysunek 2: Filtry dopplerowskie o charakterystyce dolnoprzepustowej; podane częstotliwości dotyczą radaru pasma L

Filtry dopplerowskie jako filtry dolnoprzepustowe lub górnoprzepustowe

Filtr dopplerowski zakłóceń pasywnych (Clutter Doppler Filter, CDF) oraz filtr zerowej częstotliwości Dopplera (Zero Doppler Filter, ZDF) działają zgodnie z zasadami znanej kompensacji międzypulsowej: porównywane są fazy sygnałów echa z co najmniej dwóch okresów powtarzania impulsów. Przy wykrywaniu sygnałów zakłócających o niskich częstotliwościach Dopplera oba układy wykazują charakterystykę dolnoprzepustową w odniesieniu do prędkości radialnej.

Filtr zerowej częstotliwości Dopplera może pracować jako cyfrowy filtr dolnoprzepustowy i wykrywa sygnały o częstotliwościach Dopplera niższych niż echa celów poruszających się z prędkością radialną około 20 węzłów. W tym przykładzie kolejny filtr dopplerowski ma częstotliwość graniczną odpowiadającą prędkości radialnej 40 węzłów. Oba filtry wykorzystują różnie zoptymalizowane progi detekcji, aby możliwe było również wykrywanie słabych ech od celów. Oba rodzaje filtrów należą także do dziedziny koherentnej integracji impulsów, ponieważ łączą sygnały echa z kilku okresów powtarzania impulsów przy zachowaniu informacji o fazie.

Określenie „charakterystyka dolnoprzepustowa” należy w tym kontekście interpretować ostrożnie. Częstotliwości nie są bowiem mierzone bezpośrednio; najpierw porównuje się fazy kolejnych sygnałów echa. Na podstawie zmian fazy można jednak wyznaczyć częstotliwość Dopplera. Określenie „dolnoprzepustowy” opisuje zatem reakcję układu na sygnały o różnych częstotliwościach Dopplera. To, czy cały system wykazuje charakterystykę dolnoprzepustową, czy górnoprzepustową, zależy od konkretnego układu lub zastosowanego algorytmu. Jeżeli zakłócenia wykryte przez filtr dolnoprzepustowy zostaną odjęte od mieszaniny sygnałów wejściowych, pozostały sygnał użyteczny będzie wykazywał charakterystykę górnoprzepustową.

Filtr zerowej częstotliwości Dopplera jest często filtrem drugiego rzędu i wykrywa przede wszystkim cele nieruchome oraz cele o bardzo niskiej częstotliwości Dopplera. Filtr dopplerowski zakłóceń pasywnych obejmuje szerszy zakres i wykrywa również chmury deszczowe przemieszczające się pod wpływem wiatru z prędkością radialną od 20 do 40 węzłów. Odpowiada to prędkości od 37 do 74 km/h, która jest zazwyczaj znacznie mniejsza od prędkości samolotu. Podane granice prędkości są jedynie przykładowymi wartościami dla przedstawionego układu filtrów. Podczas normalnego zobrazowania echa rozpoznane przez oba filtry jako zakłócenia nie powinny pojawiać się na ekranie radaru. Jeśli echo zostanie wykryte przez filtr dopplerowski zakłóceń pasywnych, ale nie przez filtr zerowej częstotliwości Dopplera, należy dodatkowo ustalić, czy pochodzi ono od celu przestrzennego, czy punktowego. W tym celu analizuje się również sygnały z sąsiednich komórek odległościowych.

Bank filtrów dopplerowskich
ujemne
przesunięcie
Dopplera
dodatnie
przesunięcie
Dopplera
Częstotliwość
Sygnał celu
Filtry
dopplerowskie
fZF
fD
Amplituda

Rysunek 3: Rozkład częstotliwości w banku filtrów dopplerowskich, w którym przedstawiono tylko osiem filtrów.

Bank filtrów dopplerowskich
ujemne
przesunięcie
Dopplera
dodatnie
przesunięcie
Dopplera
Częstotliwość
Sygnał celu
Filtry
dopplerowskie
fZF
fD
Amplituda

Rysunek 3: Rozkład częstotliwości w banku filtrów dopplerowskich, w którym przedstawiono tylko osiem filtrów.

Bank filtrów dopplerowskich

Zasada działania tych filtrów dopplerowskich opiera się na tym, że częstotliwość sygnału echa z przesunięciem Dopplera różni się od nominalnej częstotliwości pośredniej. Odchylenie to można wykryć za pomocą filtra częstotliwościowego o charakterystyce pasmowoprzepustowej. W odróżnieniu od porównywania faz w filtrze zerowej częstotliwości Dopplera lub filtrze dopplerowskim zakłóceń pasywnych, tutaj przeprowadza się bezpośrednio przetwarzanie selektywne częstotliwościowo. Osiągalna rozdzielczość częstotliwościowa zależy jednak od dostępnego czasu obserwacji. Ponadto filtry potrzebują pewnego czasu na ustalenie się odpowiedzi, zanim będą mogły dostarczyć wystarczająco dokładne wyniki. Natomiast wyniki kompensacji międzypulsowej dotyczą przede wszystkim niskich częstotliwości Dopplera i w tym banku wywołałyby odpowiedź głównie w dwóch filtrach położonych najbliżej nominalnej częstotliwości pośredniej.

Poszczególne filtry dopplerowskie są łączone w bank filtrów dopplerowskich. Na przykład równolegle mogą pracować banki zawierające 8, 16 lub 32 filtry dopplerowskie o charakterystykach częstotliwościowych przesuniętych względem siebie. Filtry dopplerowskie przedstawione na rysunku 1 mają w przybliżeniu taką samą budowę. Każdy filtr dopplerowski ma pasmo przepustowe skupione wokół określonej częstotliwości. Jeden cel może wywołać jednoczesną odpowiedź w kilku filtrach, jeżeli jego echo zawiera kilka nakładających się składowych dopplerowskich. Takie składowe mogą powstawać na przykład w wyniku modulacji silnika odrzutowego (patrz rysunek 5). Wykrywanie różnych składowych dopplerowskich jest ważnym etapem identyfikacji celu.

Filtry mogą jednak rozróżnić tylko ograniczoną liczbę składowych dopplerowskich występujących jednocześnie. Nawet pojedynczy cel może wytwarzać kilka różnych częstotliwości Dopplera. Jeżeli kilka celów znajduje się w tej samej komórce odległościowej, nie zawsze można ustalić, do którego celu należy każda z wykrytych częstotliwości Dopplera.

Ponieważ pomiar częstotliwości odbywa się na częstotliwości pośredniej, filtry są rozmieszczone powyżej i poniżej nominalnej częstotliwości fZF. Echo bez przesunięcia Dopplera znajduje się dokładnie na nominalnej częstotliwości fZF. Przy odpowiedniej metodzie przemiany częstotliwości można również rozróżnić kierunek ruchu celu: obiekty oddalające się od radaru wytwarzają echo o częstotliwości niższej od nominalnej częstotliwości pośredniej, natomiast obiekty zbliżające się do radaru wytwarzają echo o częstotliwości wyższej. Przy innej konfiguracji układu mieszania częstotliwości zależność ta może być odwrotna. Dla zerowej częstotliwości Dopplera dwa sąsiednie filtry, umieszczone po obu stronach fZF, powinny wytwarzać sygnały wyjściowe o zbliżonych amplitudach. Nawet niewielkie odchylenia częstotliwości mogą powodować wyraźną różnicę amplitud na wyjściach obu filtrów. W ten sposób można wykrywać także małe przesunięcia Dopplera, pod warunkiem że czas obserwacji i właściwości filtrów zapewniają wystarczającą rozdzielczość częstotliwościową.

Multipleksowanie

W radarach naziemnych i okrętowych zakłócenia pochodzące od celów nieruchomych występują głównie na małych odległościach ze względu na krzywiznę powierzchni Ziemi. Dlatego tłumienie celów nieruchomych stosuje się często przede wszystkim w trybie krótkiego zasięgu. Jeżeli radar emituje w jednym kierunku trzy impulsy przeznaczone do przetwarzania MTI, sygnały echa z tych trzech okresów powtarzania impulsów są kolejno przetwarzane w systemie MTI. Ze względu na różne zasady działania filtrów ich wyniki stają się dostępne w różnych chwilach. Dlatego multiplekser jest odpowiednim rozwiązaniem na wejściu procesora sygnałów radarowych.

daleki zasięg
daleki zasięg
bliski zasięg

Rysunek 4: Przebieg czasowy pracy radaru z trzema okresami powtarzania impulsów krótkiego zasięgu przeznaczonymi do przetwarzania MTI.

daleki zasięg
daleki zasięg
bliski
zasięg
bliski
zasięg
bliski
zasięg

Rysunek 4: Przebieg czasowy pracy radaru z trzema okresami powtarzania impulsów krótkiego zasięgu do przetwarzania MTI.

daleki zasięg
daleki zasięg
bliski
zasięg
bliski
zasięg
bliski
zasięg

Rysunek 4: Przebieg czasowy pracy radaru z trzema okresami powtarzania impulsów krótkiego zasięgu przeznaczonymi do przetwarzania MTI.

Filtry dopplerowskie mogą wytwarzać sygnał wyjściowy już podczas bieżącego okresu powtarzania impulsów. Dlatego filtry te są skuteczne również w trybie dalekiego zasięgu, gdy dla każdego kierunku anteny dostępny jest tylko jeden okres powtarzania impulsów. W odróżnieniu od filtrów wykorzystujących porównywanie faz nie potrzebują one kilku kolejnych okresów powtarzania impulsów, aby wytworzyć odpowiedź. Krótki czas obserwacji ogranicza jednak osiągalną dokładność pomiaru. Zmierzoną częstotliwość Dopplera można wykorzystać do oszacowania prędkości radialnej celu. Prędkość ta jest również nazywana szybkością zmian odległości (range rate), ponieważ opisuje zmianę odległości pomiędzy radarem a celem w czasie. Szybkość zmian odległości jest ważna dla ekstraktora punktów radarowych oraz przy wyznaczaniu okna przewidywanego położenia podczas następnego obrotu anteny.

Filtr dopplerowski zakłóceń pasywnych, pracujący zgodnie z metodą Integrate-and-Dump, może być skonstruowany tak, aby dostarczał wyniki już po drugim okresie powtarzania impulsów.

Filtr zerowej częstotliwości Dopplera jest również przeznaczony do wykrywania i tłumienia zakłóceń. Porównuje fazy sygnałów echa z trzech lub większej liczby okresów powtarzania impulsów i może dostarczyć wynik dopiero podczas ostatniego okresu, ale może zapewnić dokładniejsze rozróżnianie bardzo małych częstotliwości Dopplera.

Multiplekser może więc być sterowany czasowo na podstawie numeru okresu powtarzania impulsów: w każdym z trzech okresów do procesora sygnałów radarowych jest przekazywany wynik z innego filtra. Procesor porównuje i ocenia wyniki, a następnie wybiera najkorzystniejszy do dalszego przetwarzania. Zapisywana jest również informacja o tym, który filtr dostarczył wybrany wynik.

Rysunek 5: Widma dopplerowskie samolotu z modulacją silnika odrzutowego oraz turbiny wiatrowej z modulacją wywołaną obrotem łopat.

Modulacja silnika odrzutowego (JEM)

Częstotliwości Dopplera powstają nie tylko w wyniku odbić od głównych powierzchni samolotu. Wraz ze wzrostem wymagań dotyczących wykrywania samolotów wykonanych w technologii stealth systemy radarowe stają się coraz bardziej czułe. W rezultacie nawet niewielkie powierzchnie odbijające, takie jak łopatki sprężarki silnika odrzutowego, mogą wnosić mierzalne składowe do sygnału echa. Ponieważ łopatki te obracają się, ich chwilowa prędkość radialna może różnić się od prędkości radialnej samolotu jako całości. Powoduje to powstawanie dodatkowych, zmieniających się w czasie składowych echa o charakterystycznych częstotliwościach Dopplera. Zjawisko to nazywa się modulacją silnika odrzutowego (Jet Engine Modulation, JEM). W rezultacie kilka filtrów w banku filtrów dopplerowskich może reagować jednocześnie. Położenie i natężenie tych składowych dopplerowskich zależy między innymi od kąta obserwacji celu. Ich charakterystyczny rozkład można przedstawić za pomocą modelu matematycznego i zapisać w bazie danych. Podobnie jak odcisk palca, taki wzorzec może pomóc w identyfikacji typu samolotu. W tym celu zmierzone składowe dopplerowskie należy skorelować z wzorcami zapisanymi w bazie danych.

Obracające się łopaty turbin wiatrowych również wytwarzają dodatkowe składowe dopplerowskie o charakterystycznych właściwościach. Zjawisko to jest jednak zwykle określane jako efekt mikrodopplerowski lub modulacja od obracających się łopat, a nie jako modulacja silnika odrzutowego. Dwa widma przedstawione na rysunku 5 pokazują, w jaki sposób różne obracające się elementy mogą wpływać na rozkład częstotliwości ech radarowych.

Ponieważ częstotliwość Dopplera zależy od częstotliwości nośnej nadajnika, a radar może pracować z kilkoma różnymi częstotliwościami nadawania, zmierzone częstotliwości Dopplera należy przed porównaniem znormalizować. Oznacza to konieczność wyeliminowania wpływu częstotliwości nadawania. Najprostszą metodą jest podzielenie zmierzonej częstotliwości Dopplera przez aktualną częstotliwość nadawania, a następnie pomnożenie wyniku przez ustaloną częstotliwość odniesienia.

Rysunek 5: Widma dopplerowskie samolotu z modulacją silnika odrzutowego oraz turbiny wiatrowej z modulacją wywołaną obrotem łopat.

Opis bloków funkcjonalnych na schemacie blokowym