Doppler Süzgeci
Doppler süzgeci
Doppler süzgeci
öbeği
Resim 1: Tek-darbe antenli ve sayısal alıcılı bir radardaki Hareketli Hedef Gösterge Sisteminin blok şeması
Doppler süzgeci
Doppler süzgeci
öbeği
Resim 1: Tek-darbe antenli ve sayısal alıcılı bir radardaki Hareketli Hedef Gösterge Sisteminin blok şeması
Resim 1: Tek-darbe antenli ve sayısal alıcılı bir radardaki Hareketli Hedef Gösterge Sisteminin blok şeması (Etkileşimli resim)
Doppler Süzgeci nedir?
Doppler Süzgeci
Bir yankı işaretinin Doppler frekansının büyüklüğü, değişik Doppler Süzgeçleri ile değerlendirilir. Bu süzgeçler donanım olarak, örneğin tınlaşım süzgeçleriyle gerçekleştirilebilir ya da alınan işaretlerin sayısallaştırılmasından sonra yazılım yordamlarıyla uygulanabilir.
Sayısal alıcıya sahip, tam-evreuyumlu ve tek-darbe yöntemi ile çalışan bir radarın Hareketli Hedef Gösterge Sistemi, sözde-evreuyumlu radarların sistemlerine göre daha karmaşıktır. Klasik Hareketli Hedef Gösterge Sisteminin (Moving Target Indication, MTI) temel görevi, hareketli hedeflerin görüntülenebilmesi için sabit hedef yankılarını bastırmaktır. Hareketli Hedef Algılama Sistemi (Moving Target Detection, MTD) ise bunun ötesine geçer ve güçlü parazit işaretlerinin varlığında bile hareketli hedefleri algılamak için farklı Doppler bileşenlerinden yararlanır. Ancak uygulamada bu iki kavram arasındaki sınır her zaman kesin değildir. Bir hedefin bazı parçalarının karakteristik hareketleri incelenerek, uygun koşullarda bir bütün olarak hareketsiz duran bir nesne bile ilgi çekici bir hedef olarak tanınabilir. Çok yüksek gönderim frekanslarında (Terahertz bölgesinde: 0,1 THz'den itibaren) örneğin motoru çalışan, ancak yerinde duran bir aracın titreşimleri yankı işaretinde ek Doppler bileşenleri oluşturabilir.
Değişik süzgeç türlerinin etkinliği genellikle Doppler frekansının büyüklüğüne bağlıdır. Bu nedenle farklı süzgeç yöntemleri sıklıkla paralel kullanılır ve sonuçları daha sonra değerlendirilir. En uygun süzgeç sonucunun seçilmesiyle, yararlı işaretin parazit ve gürültüye oranının (Signal-to-interference-plus-noise ratio, SINR) olabildiğince büyük olması amaçlanır. Bu ilke, en uygun (uyumlu) süzgeçte kullanılan eniyileme işlemiyle karşılaştırılabilir. Ancak bu, süzgeçlerin tümünün birlikte mutlaka bir uyumlu süzgeç oluşturduğu anlamına gelmez. Tek-darbe yönteminde bu işaret işleme işlemi üç alıcı kanalının tamamında gerçekleştirilmelidir (Σ, ΔAzi ve ΔYük kanalları).
Evreuyumlu osilatörün sözde-evreuyumlu radarlarda olduğu gibi eşzamanlanması artık gerekli değildir. Burada hâlâ Evreuyumlu Osilatör olarak adlandırılan modül, esas olarak ana üretecin frekansını gerekli ara frekansa (AF) dönüştüren bir frekans bölücüdür.
Doppler
süzgeci
Doppler
süzgeci
Resim 2: Alçak-geçiren özellik gösteren Doppler süzgeçleri
Doppler
süzgeci
Doppler
süzgeci
Resim 2: Alçak-geçiren özellik gösteren Doppler süzgeçleri; belirtilen frekanslar L-bant radarı için geçerlidir.
Alçak- ya da yüksek-geçiren Doppler süzgeci
Parazit Yankı Doppler Süzgeci (CDF) ve Sıfır Doppler Süzgeci (ZDF), bilinen darbeler arası karşılaştırma ilkesine göre çalışır: En az iki darbe tekrarlama periyodunda alınan yankı işaretlerinin fazları birbirleriyle karşılaştırılır. Her iki devre, düşük Doppler frekanslı parazit işaretlerini algılarken radyal hıza göre alçak-geçiren özellik gösterir.
Sıfır Doppler Süzgeci sayısal alçak-geçiren bir süzgeç olarak çalışabilir. Bu süzgeç, yaklaşık 20 knot radyal hızla hareket eden hedeflerin yankılarından daha düşük Doppler frekanslı işaretleri algılar. Bu örnekte bir sonraki Doppler süzgecinin kesme frekansı, 40 knot radyal hıza karşılık gelir. Her iki süzgeç de zayıf hedef yankılarını algılayabilmek için farklı biçimde eniyilenmiş algılama eşiklerini kullanır. Bu süzgeç türleri aynı zamanda Evreuyumlu Darbe Tümleştirme yöntemleri arasında yer alır. Çünkü birkaç darbe tekrarlama periyodundan gelen yankı işaretleri, faz bilgisi korunarak birleştirilir.
Burada kullanılan „alçak-geçiren özellik” ifadesi dikkatle yorumlanmalıdır. Frekanslar doğrudan ölçülmez; önce birbirini izleyen yankı işaretlerinin fazları karşılaştırılır. Bununla birlikte, faz değişimlerinden Doppler frekansı belirlenebilir. Bu nedenle alçak-geçiren ifadesi, devrenin farklı Doppler frekanslarına sahip işaretlere verdiği yanıtı tanımlar. Sistemin tümünün alçak-geçiren mi, yoksa yüksek-geçiren mi davranacağı, kullanılan devreye veya yazılım yordamına bağlıdır. Alçak-geçiren bir süzgeç tarafından algılanan parazitler, giriş işaretlerinin birleşiminden çıkarılırsa, geriye kalan yararlı işaret yüksek-geçiren özellik gösterir.
Sıfır Doppler Süzgeci genellikle ikinci dereceden bir süzgeçtir ve başlıca sabit hedefleri ve Doppler frekansı çok düşük olan hedefleri algılar. Parazit Yankı Doppler Süzgeci daha geniş bir frekans aralığını kapsar. Ayrıca rüzgârın etkisiyle radyal hızları 20 ile 40 knot arasında olan yağmur bulutlarını da algılar. Bu hızlar 37 ile 74 km/saat arasına karşılık gelir ve genellikle bir uçağın hızından çok daha düşüktür. Belirtilen hız sınırları, gösterilen süzgeç düzenine ait örnek değerlerdir. Normal görüntüleme sırasında her iki süzgecin parazit olarak tanıdığı yankılar radar ekranında gösterilmemelidir. Bir yankı Parazit Yankı Doppler Süzgecinde algılanıp Sıfır Doppler Süzgecinde algılanmıyorsa, bunun hacimsel bir hedeften mi yoksa noktasal bir hedeften mi kaynaklandığı da araştırılmalıdır. Bunun için komşu menzil hücrelerindeki işaretler de değerlendirilir.
Doppler kayması
Doppler kayması
Resim 3: Yalnızca sekiz süzgeci gösterilen bir Doppler Süzgeç Öbeğinin frekans dağılımı
Doppler kayması
Doppler kayması
Resim 3: Yalnızca sekiz süzgeci gösterilen bir Doppler Süzgeç Öbeğinin frekans dağılımı
Doppler Süzgeç Öbeği
Bu Doppler süzgeçlerinin çalışma ilkesi, Doppler kaymasına uğramış bir yankı işaretinin frekansının anma ara frekansından farklı olmasına dayanır. Bu fark, bant-geçiren özellikteki bir frekans süzgeci yardımıyla algılanabilir. Sıfır Doppler Süzgecinde veya Parazit Yankı Doppler Süzgecinde yapılan faz karşılaştırmasından farklı olarak, burada doğrudan frekans seçici bir işaret işleme işlemi gerçekleştirilir. Ancak elde edilebilen frekans çözünürlüğü, kullanılabilir gözlem süresine bağlıdır. Ayrıca süzgeçlerin yeterince doğru sonuç verebilmesi için belirli bir kararlı duruma ulaşma süresine ihtiyaç vardır. Buna karşılık darbeler arası karşılaştırma sonuçları başlıca düşük Doppler frekanslarını ilgilendirir. Bu sonuçlar, süzgeç öbeğinde anma ara frekansına en yakın iki süzgeçte yanıt oluştururdu.
Değişik Doppler süzgeçleri bir Doppler Süzgeç Öbeği içinde gruplanır. Örneğin frekans karakteristikleri birbirine göre kaydırılmış 8, 16 veya 32 süzgeçten oluşan öbekler paralel çalışabilir. Resim 1'de gösterilen Doppler süzgeçlerinin yapıları yaklaşık olarak aynıdır. Her süzgecin belirli bir merkez frekansı çevresinde bir geçirme bandı vardır. Bir hedefin yankısı, üst üste binmiş farklı Doppler bileşenleri içeriyorsa, aynı hedef birden fazla süzgeçte eşzamanlı yanıt oluşturabilir. Bu bileşenler, örneğin Jet Motor Modülasyonu nedeniyle ortaya çıkabilir (bkz. Resim 5). Farklı Doppler bileşenlerinin algılanması, hedef tanıma işleminde önemli bir adımdır.
Ancak süzgeçler aynı anda bulunan Doppler bileşenlerinin yalnızca sınırlı bir bölümünü birbirinden ayırabilir. Tek bir hedef bile birçok farklı Doppler frekansı oluşturabilir. Birden fazla hedef aynı menzil hücresinde bulunuyorsa, algılanan her Doppler frekansının hangi hedefe ait olduğunu belirlemek her zaman mümkün değildir.
Frekans ölçümü ara frekansta gerçekleştirildiği için süzgeçler, anma fAF frekansının altında ve üstünde yer alır. Doppler kayması olmayan bir yankı işareti tam olarak anma fAF frekansındadır. Uygun bir frekans dönüştürme düzeniyle hedefin hareket yönü de belirlenebilir: Radardan uzaklaşan hedeflerin yankı frekansı anma ara frekansından düşük, radara yaklaşan hedeflerin yankı frekansı ise daha yüksek olur. Farklı bir karıştırıcı düzeninde bu ilişki tersine dönebilir. Sıfır Doppler frekansında, fAF frekansının iki yanında bulunan komşu süzgeçlerin yaklaşık eşit genlikte çıkış işaretleri vermesi beklenir. Çok küçük frekans sapmaları bile bu iki süzgecin çıkışlarında belirgin genlik farkları oluşturabilir. Böylece küçük Doppler kaymaları da algılanabilir. Ancak bunun için gözlem süresinin ve süzgeç özelliklerinin yeterli frekans çözünürlüğünü sağlaması gerekir.
Çoklama yöntemi
Karada ve gemilerde kullanılan radarlarda, Dünya yüzeyinin eğriliği nedeniyle sabit hedeflerden kaynaklanan parazit yankıları çoğunlukla yakın menzillerde ortaya çıkar. Bu nedenle sabit hedef yankılarının bastırılması sıklıkla kısa menzil çalışma kipinde uygulanır. Radar bir yönde MTI işleme amacıyla üç darbe tekrarlama periyodu kullanıyorsa, bu periyotlardan alınan yankılar MTI sisteminde art arda işlenir. Süzgeçlerin farklı çalışma ilkeleri nedeniyle sonuçları farklı zamanlarda kullanılabilir duruma gelir. Bu nedenle radar işaret işlemcisiyle bağlantıda bir çoklayıcı kullanılması uygundur.
Resim 4: MTI işleme amacıyla üç kısa menzil darbe periyodunu içeren radar zaman çizelgesi
menzil
menzil
menzil
Resim 4: MTI işleme amacıyla üç kısa menzil darbe periyodunu içeren radar zaman çizelgesi
menzil
menzil
menzil
Resim 4: MTI işleme amacıyla üç kısa menzil darbe periyodunu içeren radar zaman çizelgesi
Doppler süzgeçleri güncel darbe tekrarlama periyodu sırasında bir çıkış işareti üretebilir. Bu nedenle her anten yönü için yalnızca bir darbe tekrarlama periyodunun bulunduğu uzun menzil çalışma kipinde de etkilidirler. Faz karşılaştırmasına dayalı süzgeçlerin aksine, yanıt oluşturmak için birkaç ardışık darbe tekrarlama periyoduna ihtiyaç duymazlar. Ancak kısa gözlem süresi elde edilebilecek ölçüm doğruluğunu sınırlar. Ölçülen Doppler frekansından hedefin radyal hızı tahmin edilebilir. Bu radyal hız, radar ile hedef arasındaki uzaklığın zamanla değişimini gösterdiği için menzil değişim hızı (range rate) olarak da adlandırılır. Menzil değişim hızı, İz Çıkarıcı ve bir sonraki anten dönüşü için belirlenen beklenti penceresi açısından önemlidir.
Parazit Yankı Doppler Süzgeci, Integrate-and-Dump (Tümleştirme ve Sıfırlama) yöntemiyle çalışır ve ikinci darbe tekrarlama periyodundan sonra sonuç verecek şekilde düzenlenebilir.
Sıfır Doppler Süzgeci de parazit yankılarının algılanması ve bastırılması için kullanılır. Bu süzgeç, üç veya daha fazla darbe tekrarlama periyodundan alınan yankı işaretlerinin fazlarını karşılaştırır. Bu nedenle sonucu ancak son periyotta verebilir, ancak çok küçük Doppler frekanslarının daha duyarlı biçimde ayırt edilmesini sağlayabilir.
Çoklayıcı, darbe tekrarlama periyodunun numarasına göre zaman içinde kumanda edilebilir: Üç periyodun her birinde farklı bir süzgecin sonucu radar işaret işlemcisine aktarılır. İşlemci bu sonuçları karşılaştırır, değerlendirir ve sonraki işlemler için en uygun olanı seçer. Seçilen sonucun hangi süzgeçten geldiği bilgisi de belleğe kaydedilir.
Resim 5: Jet Motor Modülasyonu gösteren bir uçağın ve dönen kanatların modülasyonunu gösteren bir rüzgâr türbininin Doppler izgeleri
Jet Motor Modülasyonu (JEM)
Doppler frekansları yalnızca uçağın ana yüzeylerinden yansıyan radar dalgaları nedeniyle oluşmaz. Hayalet uçakların (Stealth) algılanmasına yönelik gereksinimlerin artmasıyla radar sistemleri giderek daha duyarlı hale gelmektedir. Böylece jet motorunun kompresör kanatları gibi nispeten küçük yansıtıcı yüzeyler bile yankı işaretine ölçülebilir bileşenler ekleyebilir. Bu kanatlar döndüğü için anlık radyal hızları, uçağın bütün olarak radyal hızından farklı olabilir. Sonuç olarak zamanla değişen ve karakteristik Doppler frekanslarına sahip ek yankı bileşenleri oluşur. Bu olaya Jet Motor Modülasyonu (Jet Engine Modulation, JEM) denir. Bunun sonucunda Doppler Süzgeç Öbeğindeki birden fazla süzgeç aynı anda yanıt verebilir. Bu Doppler bileşenlerinin frekansları ve genlikleri, diğer etkenlerin yanı sıra hedefin gözlem açısına da bağlıdır. Bileşenlerin karakteristik dağılımı matematiksel bir modelle tanımlanabilir ve bir veri tabanında saklanabilir. Bir parmak izi gibi bu örüntü, uçağın tipinin tanınmasına yardımcı olabilir. Bunun için ölçülen Doppler bileşenlerinin, veri tabanında saklanan örüntülerle ilintilendirilmesi gerekir.
Rüzgâr türbinlerinin dönen kanatları da kendilerine özgü ek Doppler bileşenleri oluşturur. Ancak bu olaya genellikle mikro-Doppler etkisi veya rotor kanadı modülasyonu denir; Jet Motor Modülasyonu adı verilmez. Resim 5'teki iki izge, farklı döner parçaların radar yankılarının frekans dağılımını nasıl farklı biçimlerde etkileyebildiğini göstermektedir.
Doppler frekansı göndericinin taşıyıcı frekansına bağlı olduğundan ve radar farklı gönderim frekansları kullanabildiğinden, ölçülen Doppler frekanslarının karşılaştırılabilmesi için normalize edilmesi gerekir. Bunun anlamı, gönderim frekansının etkisinin ortadan kaldırılmasıdır. En basit yöntem, ölçülen Doppler frekansını güncel gönderim frekansına bölmek ve elde edilen sonucu belirlenmiş bir referans frekansıyla çarpmaktır.
Resim 5: Jet Motor Modülasyonu gösteren bir uçağın ve dönen kanatların modülasyonunu gösteren bir rüzgâr türbininin Doppler izgeleri
Blok şemasındaki modüllerin açıklamaları
Yazar: Christian Wolff, Almanca metinden çeviri: Zafer Yener