Uyumlu Süzgeç
Şekil 1: Uyumlu süzgeç, bilinen bir sinyali toplanır beyaz Gauss gürültüsü (AWGN) içerisinden ayırır.
Şekil 1: Uyumlu süzgeç, bilinen bir sinyali toplanır beyaz Gauss gürültüsü (AWGN) içerisinden ayırır.
Uyumlu Süzgeç
Uyumlu süzgeç (İngilizce Matched Filter, optimal süzgeç olarak da adlandırılır), önceden bilindiği varsayılan belirli bir sinyal biçimine uyarlanmış bir süzgeçtir. Bu süzgeç, gürültü tarafından örtülmüş olsa bile söz konusu sinyali algılamak için kullanılır. Belirli koşullar altında, süzgecin çıkışında belirli bir örnekleme anında sinyal-gürültü oranının (İngilizce signal-to-noise ratio, SNR) en büyük değerini sağlar. Bu eniyileme, toplanır beyaz gürültü varlığında varsayılan sinyal biçimi için geçerlidir. Uyumlu süzgeç, alınan sinyalin zamansal konumunu ve uygun koşullarda genliğini belirlemek için de kullanılabilir.
Bu ilke Şekil 1'de idealleştirilmiş bir örnekle gösterilmektedir. Bilinen bir dikdörtgen darbe s(t), bir gürültü sinyali n(t) ile üst üste biner. Burada gürültünün, toplanır beyaz Gauss gürültüsü (İngilizce Additive White Gaussian Noise, AWGN) olduğu varsayılır. Böylece oluşan alınan sinyal r(t), hem başlangıçtaki darbeyi hem de gürültüyü içerir. Gürültü nedeniyle darbe neredeyse ayırt edilemez hâle gelir. Ancak uyumlu süzgeçten geçirildikten sonra çıkışta belirgin bir tepe oluşur. Gürültü tamamen ortadan kaldırılmaz; bilinen sinyal, gürültü arka planından ayırt edilir.
Uyumlu süzgecin çalışma ilkesi
Uyumlu süzgecin çalışma ilkesi, alınan sinyalin bilinen bir sinyal biçimiyle karşılaştırılmasına dayanır. Bunun için alınan sinyal, referans sinyalinin zaman ekseninde ters çevrilmiş biçimiyle süzülür; karmaşık sinyaller söz konusu olduğunda ayrıca karmaşık eşleniği alınır. Bu işlem çapraz korelasyona karşılık gelir. Hesaplama sırasında iki sinyalin birbirine göre zamansal konumu değiştirilir ve her zaman kayması için korelasyon değeri belirlenir.
Şekil 2Basit bir düşünce deneyi bu işlemi ideal bir dikdörtgen darbe örneğiyle açıklar. Birbirinin aynı iki dikdörtgen darbe zaman bakımından örtüşmediği sürece korelasyona katkıları sıfırdır. Örtüşme arttıkça korelasyon değeri de artar. Darbeler zaman bakımından tamamen çakıştığında bu değer en büyük düzeyine ulaşır. Daha fazla kaydırıldığında korelasyon değeri yeniden azalır. Bu nedenle birbirinin aynı iki ideal dikdörtgen darbenin korelasyon yanıtı üçgen biçimindedir.
Daha karmaşık sinyal biçimleri için de aynı matematiksel ilkeye göre karşılaştırma yapılır. Korelasyonun en büyük değeri, alınan sinyalin varsayılan sinyal biçimiyle en iyi uyuştuğu zaman kaymasını gösterir. Bu zaman kaymasından, örneğin radar yankı sinyalinin yayılma süresi belirlenebilir. Aynı zamanda bilinen sinyal bileşeninin enerjisi, varsayılan koşullar altında olabildiğince elverişli bir sinyal-gürültü oranı elde edilecek biçimde birleştirilir. Ancak bu, alınan sinyalin diğer bütün özelliklerinin de en uygun biçimde değerlendirildiği anlamına gelmez.
Radar yankı sinyalinin biçimi neden bilinmez?
Bir radar cihazında gönderilen sinyalin biçimi bilinir. Buna karşılık gerçekte alınan yankı sinyalinin biçimi genellikle bilinmez. Yankı sinyali, gönderilen sinyalin yalnızca gecikmiş ve zayıflamış bir kopyası olsaydı, süzgeç bu bilinen sinyal biçimine en uygun biçimde uyarlanabilirdi. Ancak gerçek radar hedeflerinden yansıma ve yayılma sırasında sinyal değişir.
İşte bu değişiklikler, radarın hedef hakkında elde etmek istediği bilgileri içerir. Örneğin hedefin hareketi hakkındaki bilgi Doppler frekansı biçiminde ortaya çıkabilir. Geniş bir hedefin farklı saçılma merkezleri, farklı zaman gecikmelerine sahip kısmi yansımalar oluşturarak yankı darbesinin biçimini ve süresini değiştirebilir. Alınan dalganın fazı, genlik dağılımı ve kutuplanması da gönderilen sinyalin karşılık gelen özelliklerinden farklı olabilir.
Çok yollu yayılma, kısmi yansımalar arasındaki girişim, zamanla değişen yansıtma özellikleri veya hedefin bazı bölümlerinin hareketi başka etkilere neden olabilir. Bu nedenle alınan radar yankısı, farklı yayılma sürelerine, genliklere, fazlara ve Doppler frekanslarına sahip birden fazla bileşenden oluşabilir. Bu özelliklerden hangilerinin sinyal işleme açısından önemli olduğu radarın gerçekleştireceği göreve bağlıdır.
Bu farklılıklardan elde edilen hedef bilgileri, Radar Sinyallerinin Bilgi İçeriği başlıklı bölümde daha ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Buradan uyumlu süzgecin temel sorunu ortaya çıkar: bir süzgeç yalnızca belirli bir varsayılan sinyal biçimine en uygun şekilde uyarlanabilir. Gerçek yankı sinyali bu biçimden farklıysa başlangıçtaki uyum koşulları artık tam olarak sağlanmaz.
Doppler frekansının etkisi
Özellikle önemli bir etken Doppler etkisidir. Hedefin radyal hızı, alınan yankı sinyalinin frekansının değişmesine neden olur. Modüle edilmiş bir gönderme darbesinde bu frekans kayması, alınan sinyalin zamana bağlı faz ilişkilerinin artık süzgeçte öngörülen sinyal biçimiyle uyuşmamasına yol açabilir. Bunun sonucunda korelasyonun en büyük değeri azalabilir veya zamansal konumu değişebilir.
Doppler frekansının sonuç üzerindeki etkisinin büyüklüğü, kullanılan sinyal biçimine ve sinyalin süresine bağlıdır. Bazı sinyal biçimleri Doppler kaymalarına karşı nispeten duyarsızdır. Diğerlerinde ise küçük frekans sapmaları bile uyumlu süzgecin çıkış yanıtında önemli değişikliklere neden olur. Zaman gecikmesi ile Doppler frekansı arasındaki bu ilişki, belirsizlik fonksiyonu ile açıklanır.
Bu sorun özellikle helikopterlerin tanınmasında açıkça görülür. Yankı sinyali yalnızca helikopterin bir bütün olarak radyal hızından kaynaklanan Doppler frekansını içermez. Dönen ana rotor palaları, mikro-Doppler bileşenleri adı verilen ve zamanla değişen ek Doppler bileşenleri oluşturur. Bu nedenle ortaya çıkan yankı sinyali, tek bir uyumlu süzgecin ek önlemler olmadan en uygun biçimde ayarlanabileceği tek bir Doppler frekansına sahip değildir.
Olası çözümlerden biri, farklı varsayılan Doppler frekansları için birden fazla uyumlu süzgeç kullanmaktır. Bu süzgeçlerin her biri aynı alınan sinyali işler, ancak farklı bir frekans kaymasına uyarlanmıştır. Böylece ele alınan varsayımlar altında hangi süzgecin yankı sinyaliyle en iyi uyumu sağladığı belirlenebilir.
Süzgeç bankaları ve paralel sinyal işleme
seçme devresi
Şekil 3: Birden fazla uyumlu süzgecin paralel bağlantısı
seçme devresi
Şekil 2: Birden fazla uyumlu süzgecin paralel bağlantısı
Şekil 3'teŞekil 2'de birden fazla uyumlu süzgecin paralel bağlantısı gösterilmektedir. Her süzgeç, beklenen sinyal biçiminin belirli bir çeşidine, örneğin farklı bir Doppler frekansına uyarlanmıştır. Daha sonra süzgeçlerin çıkış sinyalleri birbiriyle karşılaştırılır. Ardından gelen en büyük değeri seçme devresi (Greatest-Of), kullanılan değerlendirme ölçütüne göre en yüksek değere sahip çıkış sinyalini seçebilir.
Ancak en büyük çıkış genliği her koşulda en iyi sinyal-gürültü oranı anlamına gelmez. Bu durum, özellikle ayrı süzgeç kanallarının gürültü güçleri veya kazanç katsayıları farklı olduğunda önemlidir. Doğru bir karşılaştırma için süzgeç çıkışlarının uygun biçimde normalize edilmesi veya ortak bir algılama ölçütüne göre değerlendirilmesi gerekir.
Modern radar cihazları bu tür çok sayıda süzgeci aynı anda kullanabilir. Gerekli süzme işlemleri sayısal sinyal işleme yöntemleriyle nispeten kolay gerçekleştirilebildiğinden, süzgeç bankaları günümüzde çoğunlukla yazılım yoluyla veya sayısal sinyal işlemcileri kullanılarak oluşturulur. Dolayısıyla şekilde gösterilen ilke, mutlaka aynı sayıda ayrı analog süzgeç modülünün bulunmasını gerektirmez.
Darbe sıkıştırmada uyumlu süzgeç
Şekil 4: Darbe sıkıştırmanın ilke şeması – uyumlu süzgeç örneği
Şekil 3: Darbe sıkıştırmanın ilke şeması – uyumlu süzgeç örneği
Şekil 4: Darbe sıkıştırmanın ilke şeması – uyumlu süzgeç örneği
Uyumlu süzgecin önemli uygulamalarından biri darbe sıkıştırmadır. Bu yöntemde, frekansı veya fazı darbe süresince bilinen bir modülasyon yasasına göre değişen daha uzun bir gönderme darbesi kullanılır. Alınan sinyal, bu modülasyona uyarlanmış bir süzgeçte işlenir. Böylece uzun alınan darbe içerisindeki sinyal enerjisi, nispeten dar bir korelasyon tepesinde yoğunlaştırılır.
Şekil 4'tekiŞekil 3'teki ilke şeması, darbe sıkıştırmanın gerçekleştirilebileceği yöntemlerden birini göstermektedir. Alınan sinyal birkaç frekans alt bandına ayrılır. Farklı sürelerdeki gecikmeler yardımıyla ilgili sinyal bileşenleri, toplama katlarına olabildiğince aynı anda ulaşacak biçimde zaman bakımından hizalanır. Öngörülen sinyal biçiminde bu bileşenler toplanarak belirgin bir çıkış darbesi oluşturur. Böylece devre, korelasyon ilkesinin teknik olarak uygulanabileceği yöntemlerden birini göstermektedir.
Darbe sıkıştırma, daha yüksek gönderme darbesi enerjisinin avantajlarını yüksek mesafe ayırma yeteneğiyle birleştirmeyi sağlar. Ancak süzme işleminde kullanılan sinyal biçiminin, gerçekte alınan sinyale yeterince iyi uyması gerekir. Doppler kayması veya darbe biçimindeki değişiklikler sonucu etkileyebilir. Bu etkinin derecesi seçilen modülasyon türüne bağlıdır.
Hareketsiz bir nokta hedefin idealleştirilmiş durumunda, alınan sinyal yaklaşık olarak gönderilen sinyalin gecikmiş ve zayıflamış bir kopyası kabul edilebilir. Bu durum uyumlu süzgeç için özellikle elverişli koşullar oluşturur. Ancak hareketli veya geniş hedeflerde, darbe sıkıştırma devresi tasarlanırken dikkate alınması gereken sapmalar ortaya çıkabilir.
Uyumsuz süzgeç
Çıkışta mümkün olan en büyük sinyal-gürültü oranını elde etmek, tasarımın her zaman temel amacı değildir. Örneğin darbe sıkıştırmada korelasyon yanıtının yan tepeleri, güçlü bir hedefin yakınındaki daha zayıf hedeflerin algılanmasını güçleştirebilir. Bu nedenle bazen aktarım fonksiyonu, en uygun uyumlu süzgecin aktarım fonksiyonundan bilinçli olarak farklı olan süzgeçler kullanılır. Bu tür süzgeçlere uyumsuz süzgeçler (Mismatched Filters) denir.
Uyumsuz bir süzgeç kullanılarak, örneğin darbe sıkıştırma sırasında yan tepelerin genlikleri azaltılabilir. Bunun için ideal uyumlu süzgece göre sinyal-gürültü oranında belirli bir kaybın kabul edilmesi gerekebilir. Dolayısıyla burada yalnızca başka bir Doppler frekansı için kullanılan bir süzgeç değil, sinyal işlemenin farklı gereksinimleri arasında bilinçli olarak seçilen bir uzlaşma söz konusudur.
Zamansal yan lobların bastırılmasına yönelik özellikle yüksek gereksinimler, örneğin meteoroloji radarlarında ortaya çıkabilir. Bu radarlarda yalnızca tek tek hedeflerin algılanması değil, geri saçılmanın uzaysal dağılımının olabildiğince doğru ölçülmesi de gereklidir. Zamansal yan loblar, yağıştan kaynaklanan güçlü yansımaların komşu mesafe aralıklarına taşmış gibi görünmesine ve ölçüm sonuçlarının bozulmasına neden olabilir. Böyle uygulamalarda düşük yan lob gücü, teorik olarak mümkün olan en büyük sinyal-gürültü oranından daha önemli olabilir.
Uyumlu alıcı
Uyum ilkesi tüm alıcı zincirine de uygulanabilir. Bu durumda yalnızca tek bir süzgecin özellikleri değil, örneğin alıcı devrelerinin bant genişliği ve gürültü özellikleri de dikkate alınır. Farklı alınan sinyaller için alıcı bant genişliğinin farklı ayarları uygun olabilir.
Bu şekilde öngörülen sinyal biçimine ve alım koşullarına uyarlanmış alıcıya uyumlu alıcı (Matched Receiver) denir. Bu terim, tüm alıcı sisteminin belirli bir görev için en uygun duruma getirilmesini ifade eder. Ancak bu durumda da uyumun en uygun olması, yalnızca sinyal ve gürültü hakkındaki varsayılan koşullar altında geçerlidir.
Radar sinyal işlemedeki önemi
Uyumlu süzgeç, gürültü içerisindeki zayıf sinyallerin algılanma başarısını artıran önemli bir yöntemdir. Başlıca üstünlüğü, beklenen sinyalin bilinen zamansal yapısını sinyal işleme sırasında kullanmasıdır. Ancak bilinmeyen bir yankı sinyalinin olası bütün değişikliklerine aynı anda en uygun biçimde uyarlanamaz.
Bu nedenle uygulamada göreve bağlı olarak süzgeç bankaları, farklı sinyal modelleri veya ek sinyal işleme yöntemleri kullanılır. Burada hedefin mümkün olduğunca güvenilir biçimde algılanması ile yankı sinyalinden ek bilgilerin elde edilmesi birbirinden ayrılmalıdır. Alınan sinyaldeki bir değişiklik, belirli bir uyumlu süzgeç için istenmeyen bir uyumsuzluk anlamına gelebilir; ancak aynı zamanda hedefin özellikleri veya hareketi hakkında değerli bilgiler de içerebilir.
Uyumlu süzgecin çalışmasını deneysel olarak incelemek için, farklı giriş sinyali örnekleri içeren uyumlu süzgeç simülatörü kullanılabilir. Bu simülatörde kullanıcı tarafından tanımlanan sinyal biçimleri de incelenebilir.