Modulacja wewnątrzimpulsowa i kompresja impulsów w radarze meteorologicznym
Modulacja wewnątrzimpulsowa i kompresja impulsów w radarze meteorologicznym
Zastosowanie modulacji wewnątrzimpulsowej i kompresji impulsów zasadniczo zmieniło współczesną technikę radarów meteorologicznych, umożliwiając przejście od klasycznych nadajników lampowych (magnetronów lub klistronów) do niewymagających częstej konserwacji, spójnych fazowo modułowych nadajników półprzewodnikowych (Solid-State).
Podczas gdy lampy elektronowe mogą wytwarzać bardzo krótkie impulsy nadawcze o niezwykle dużej mocy szczytowej, sięgającej megawatów, wzmacniacze półprzewodnikowe ze względu na swoją konstrukcję osiągają znacznie mniejszą moc szczytową. Aby mimo to wysłać dostateczną energię impulsu i uzyskać duży zasięg, konieczne jest wydłużenie czasu trwania impulsu nadawczego. Jednak długi impuls bez modulacji znacznie pogorszyłby rozdzielczość odległościową. Dlatego sygnał nadawczy jest modulowany wewnątrz impulsu, a następnie w odbiorniku kompresowany do wąskiego impulsu czasowego za pomocą filtru dopasowanego (Matched Filter).[1][2]
Specyfika celów objętościowych
W meteorologii nie można bezpośrednio przenieść zasady kompresji impulsów znanej z radarów dozorowania przestrzeni powietrznej, ponieważ echa meteorologiczne nie pochodzą od odosobnionych celów punktowych, lecz od rozległych celów objętościowych. W przypadku rozproszonych obiektów odbijających, takich jak krople deszczu czy płatki śniegu, pozorny wzrost czułości wynikający z kompresji jest ograniczony: wprawdzie dłuższy impuls nadawczy zwiększa całkowitą wypromieniowaną energię, jednak wskutek późniejszej kompresji do węższej komórki odległościowej jednocześnie zmniejsza się oświetlana objętość rozpraszająca, a tym samym liczba hydrometeorów rejestrowanych w tej samej chwili. Efekt ten znosi zysk energetyczny w porównaniu z krótkim impulsem o tej samej energii. Główna korzyść w radarze meteorologicznym ma zatem charakter czysto techniczny: możliwość uzyskania wymaganej średniej mocy nadawczej za pomocą elementów półprzewodnikowych. Ponadto korelacja w odbiorniku jest wrażliwa na przesunięcie dopplerowskie i szerokość widma ruchomych cząstek opadu.[1]
Problem czasowych listków bocznych (Range Sidelobes)
Największym wyzwaniem technicznym w przypadku meteorologicznych celów objętościowych są tak zwane czasowe listki boczne (Time Sidelobes lub Range Sidelobes), powstające podczas kompresji impulsu przed właściwym maksimum głównym i po nim. W przypadku celu punktowego, na przykład pojedynczego samolotu w wolnej przestrzeni powietrznej, listki te powodują niewielkie zakłócenia i często można je skutecznie stłumić. Natomiast w ciągłym obszarze opadów sumują się i nakładają na siebie w sąsiednich bramkach odległościowych (Range Gates). Ponieważ odbiciowość radarowa celów meteorologicznych wykazuje bardzo dużą rozpiętość dynamiczną, przekraczającą 60 do 70 dB, silne echa, na przykład od intensywnego rdzenia gradowego, mogą swoimi czasowymi listkami bocznymi całkowicie przesłonić słabsze echa sąsiedniego słabego deszczu i zafałszować pomiary meteorologiczne. Dodatkowo długi impuls nadawczy powoduje powstanie dużej strefy martwej w bliskim zasięgu. Dlatego nowoczesne systemy pracują w trybie hybrydowym: w bliskim zasięgu wysyłany jest krótki impuls bez modulacji, po czym dla większych odległości następuje przełączenie na długi impuls modulowany.[3]
Dobór odpowiednich przebiegów sygnału i tłumienie listków bocznych
Aby ograniczyć zakłócające czasowe listki boczne do poziomu poniżej -55 do -70 dB, bezwzględnie wymaganego w radarach meteorologicznych, oraz równomiernie rozłożyć je w dziedzinie czasu, proste kody fazowe, takie jak kody Barkera (maksymalnie -22,3 dB przy długości 13), nie nadają się do zastosowań meteorologicznych lub mogą być stosowane jedynie w radarach o bardzo małym zasięgu. Zamiast nich wykorzystuje się specjalnie zoptymalizowane przebiegi sygnału oraz metody filtrowania:
- Nieliniowa modulacja częstotliwości (NLFM): w odróżnieniu od klasycznego liniowego sygnału typu chirp (LFM), który bez dodatkowych zabiegów zapewnia tłumienie listków bocznych jedynie około -13,2 dB, w modulacji NLFM szybkość zmian częstotliwości podczas impulsu jest kształtowana zgodnie z przebiegiem przypominającym literę S. Dzięki temu widmo mocy już podczas nadawania przyjmuje kształt dzwonowy, co w filtrze dopasowanym daje bardzo niskie i równomiernie rozłożone listki boczne, bez strat stosunku sygnału do szumu (Mismatch Loss) powodowanych późniejszym ważeniem amplitudowym.
- Liniowy sygnał chirp (LFM) z okienkowaniem amplitudowym: jeśli stosuje się klasyczny liniowy sygnał chirp, sygnał odbierany musi być ważony w filtrze kompresji impulsu za pomocą odpowiedniej funkcji okna (np. okna Taylora, Hamminga lub Blackmana). Umożliwia to skuteczne tłumienie listków bocznych i ich równomierne rozłożenie na niskim poziomie, ale nieznacznie poszerza maksimum główne (nieco pogarsza rozdzielczość odległościową) i powoduje stratę czułości rzędu 1–2 dB.
- Kody wielofazowe i sekwencje komplementarne: kody polifazowe, takie jak kody Franka, P3 czy P4, mają znacznie lepsze właściwości autokorelacyjne i mniejszą wrażliwość na przesunięcie dopplerowskie niż proste kody binarne. W nowszych systemach wykorzystuje się również kody komplementarne (takie jak sekwencje Golaya lub kod Weltiego) albo inne specjalnie zoptymalizowane przebiegi sygnału, zwykle oparte na odmianach sygnału chirp. W przypadku kodów komplementarnych listki boczne dwóch kolejnych impulsów mogą w idealnych warunkach wzajemnie się znosić. Jednak dla celów meteorologicznych działa to tylko w ograniczonym stopniu ze względu na szybką dekorelację kropli deszczu między impulsami. Dlatego w praktyce dominują sygnały NLFM lub sygnały LFM z okienkowaniem.[4]
Praktyczne przykłady radarów meteorologicznych z kompresją impulsów
Rysunek 1: MP-PAWR: półprzewodnikowy radar meteorologiczny z anteną fazowaną
Modulację wewnątrzimpulsową wprowadzono początkowo przede wszystkim w kompaktowych radarach bliskiego zasięgu i systemach z anteną fazowaną pracujących w paśmie X (takich jak japońskie PAWR i MP-PAWR). Dzięki wydajnym półprzewodnikom z azotku galu (GaN) technika ta znalazła już zastosowanie również w radarach meteorologicznych dalekiego zasięgu pracujących w pasmach C i S:
- Pasmo X (zasięg bliski i średni): systemy takie jak MP-PAWR (Multi-Parameter Phased Array Weather Radar) łączą kompresję impulsów z elektronicznym sterowaniem wiązką,[5] umożliwiając wykonanie trójwymiarowego skanowania objętości z wysoką rozdzielczością w zaledwie 30 sekund, mimo ograniczonej mocy szczytowej licznych pojedynczych modułów.
- Pasmo C (zasięg średni i daleki): nowoczesne systemy komercyjne, takie jak Vaisala WRS300, seria Endurance firmy EEC czy radary pasma C firmy Meteopress, całkowicie zastępują klasyczne magnetrony nadajnikami półprzewodnikowymi. Uzyskują zasięgi przekraczające 250–400 km, łącząc w trybie hybrydowym krótkie impulsy niemodulowane dla bliskiego zasięgu z długimi impulsami modulowanymi metodą NLFM dla większych odległości.
- Pasmo S (daleki zasięg / sieci krajowe): także w przypadku radarów pasma S o szczególnie małym tłumieniu (długość fali około 10 cm, zasięg nawet ponad 450 km) dostępne są obecnie wersje półprzewodnikowe (np. firm EEC i Meteopress). Ponadto dla amerykańskiego radaru WSR-88D (NEXRAD) opracowywano specjalne przebiegi sygnału do kompresji impulsów, spełniające wyjątkowo wysokie wymagania dotyczące tłumienia listków bocznych, aby w przyszłości umożliwić zastąpienie klasycznych nadajników klistronowych.
Sources and ressorces:
- G. L. Austin: „Pulse Compression Systems for Use with Meteorological Radars“, Radio Science, Vol. 9, No. 1, 1974, s. 29–33. (DOI: 10.1029/RS009i001p00029)
- Sebastián M. Torres, Christopher D. Curtis, David Schvartzman: „Requirement-Driven Design of Pulse Compression Waveforms for Weather Radars“, Journal of Atmospheric and Oceanic Technology, Vol. 34, No. 6, 2017, s. 1351–1369. (NOAA Full Text PDF)
- Cesar M. Salazar Aquino, Boonleng Cheong, Robert D. Palmer: „Progressive Pulse Compression: A Novel Technique for Blind Range Recovery for Solid-State Radars“, Journal of Atmospheric and Oceanic Technology, Vol. 38, No. 9, 2021, s. 1599–1611. (NOAA Full Text PDF)
- Cesar M. Salazar, Boonleng Cheong, Robert D. Palmer, David Schvartzman, Alexander V. Ryzhkov: „Improvements in the Compression Filter and Calibration Factor of the Progressive Pulse Compression Technique“, IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing, Vol. 62, 2024, s. 1–14, Article 5101814. (NOAA Full Text PDF)
- Robert Palmer, David Bodine, Pavlos Kollias, David Schvartzman, Dusan Zrnić, Pierre Kirstetter, et al., „A Primer on Phased Array Radar Technology for the Atmospheric Sciences,“ Bulletin of the American Meteorological Society, vol. 103, no. 10, pp. E2391 - E2416, 2022. (NOAA Full Text PDF)