Meteoroloji radarında darbe içi modülasyon ve darbe sıkıştırma
Meteoroloji radarında darbe içi modülasyon ve darbe sıkıştırma
Darbe içi modülasyon ve darbe sıkıştırmanın kullanılması, klasik elektron tüplü vericilerden (magnetron veya klistron) az bakım gerektiren, faz uyumlu yarı iletken modül vericilere (Solid-State) geçişi mümkün kılarak modern meteoroloji radarlarını köklü biçimde değiştirmiştir.
Elektron tüpleri megawatt mertebesinde son derece yüksek tepe gücüne sahip çok kısa gönderme darbeleri üretebilirken, yarı iletken yükselteçlerin tepe gücü yapısal nedenlerle oldukça düşüktür. Buna rağmen uzun menzil için yeterli darbe enerjisinin yayınlanabilmesi amacıyla gönderme darbelerinin süresi uzatılmalıdır. Ancak modülasyonsuz uzun bir darbe, menzil çözünürlüğünü önemli ölçüde kötüleştireceğinden, gönderilen işaret darbe süresi boyunca kendi içinde modüle edilir ve alıcıda bir uyumlu süzgeç (Matched Filter) yardımıyla yeniden zaman bakımından dar bir darbeye sıkıştırılır.[1][2]
Hacim hedeflerinin özellikleri
Hava sahası gözetleme radarlarından bilinen darbe sıkıştırma ilkesi, meteorolojide doğrudan aynı şekilde uygulanamaz; çünkü meteorolojik yankılar yalıtılmış nokta hedeflerden değil, uzaya yayılmış hacim hedeflerinden kaynaklanır. Yağmur damlaları veya kar taneleri gibi dağılmış saçıcılar söz konusu olduğunda, sıkıştırmanın sağladığı varsayılan duyarlılık kazancı sınırlanır: Daha uzun gönderme darbesi yayılan toplam enerjiyi artırır, ancak ardından daha dar bir menzil hücresine sıkıştırma yapılması, aynı zamanda aydınlatılan saçılma hacmini ve dolayısıyla eşzamanlı algılanan hidrometeor sayısını azaltır. Bu etki, aynı enerjiye sahip kısa bir darbeye kıyasla enerji kazancını ortadan kaldırır. Bu nedenle meteoroloji radarındaki başlıca yarar teknik niteliktedir: gerekli ortalama gönderme gücünün yarı iletken bileşenlerle elde edilebilmesi. Ayrıca alıcıdaki korelasyon işlemi, hareket eden yağış parçacıklarının Doppler kaymasına ve spektral genişliğine duyarlıdır.[1]
Menzil yan lobları sorunu (Range Sidelobes)
Meteorolojik hacim hedeflerinde karşılaşılan en büyük teknik zorluk, darbe sıkıştırması sırasında asıl ana tepenin önünde ve arkasında oluşan zamansal yan loblardır (Time Sidelobes veya Range Sidelobes). Açık hava sahasındaki tek bir uçak gibi nokta hedeflerde bu yan loblar genellikle fazla sorun oluşturmaz ve çoğu zaman iyi bastırılabilir. Buna karşılık sürekli bir yağış alanında komşu bütün menzil kapılarındaki (Range Gates) yan loblar toplanır ve üst üste biner. Meteorolojik hedeflerin yansıtırlığı 60 ile 70 dB'nin üzerinde çok geniş bir dinamik aralığa sahip olduğundan, örneğin yoğun bir dolu çekirdeğinden gelen güçlü yankıların zamansal yan lobları, yakındaki hafif yağmurun daha zayıf yankılarını tamamen örterek meteorolojik ölçüm değerlerini bozabilir. Ayrıca uzun gönderme darbesi, yakın menzilde geniş bir kör bölgeye yol açar. Bu nedenle modern sistemler karma (hibrit) çalışma yöntemi kullanır: yakın menzil için kısa ve modülasyonsuz bir darbe gönderilir, daha uzak menzillerde ise uzun ve modüle edilmiş darbeye geçilir.[3]
Uygun dalga biçimlerinin seçimi ve yan lobların bastırılması
Bozucu zamansal yan lobları meteoroloji radarlarında zorunlu görülen -55 ile -70 dB'nin altındaki düzeye indirmek ve zaman ekseninde eşit biçimde dağıtmak için, Barker kodları gibi basit faz kodları (13 uzunluğunda en çok -22,3 dB) meteorolojik uygulamalara uygun değildir veya yalnızca çok kısa menzilli radarlarla sınırlı kalır. Bunun yerine özel olarak eniyilenmiş dalga biçimleri ve süzgeçleme yöntemleri kullanılır:
- Doğrusal olmayan frekans modülasyonu (NLFM): Ek önlem alınmadığında yan lob bastırması yaklaşık -13,2 dB olan klasik doğrusal cıvıltı işaretinden (LFM) farklı olarak, NLFM'de darbe boyunca frekansın değişim hızı S biçiminde ayarlanır. Böylece güç spektrumu daha gönderim sırasında çan eğrisi biçimini alır; bunun sonucunda uyumlu süzgeç çıkışında çok düşük ve dengeli dağıtılmış yan loblar elde edilir. Üstelik sonradan genlik ağırlıklandırması yapılmadığı için işaret-gürültü oranında bir kayıp (Mismatch Loss) oluşmaz.
- Genlik pencerelemesi uygulanan doğrusal cıvıltı (LFM): Klasik bir doğrusal cıvıltı işareti kullanılıyorsa, alınan işaret darbe sıkıştırma süzgecinde özel bir pencere fonksiyonuyla (örneğin Taylor, Hamming veya Blackman penceresi) ağırlıklandırılmalıdır. Bu işlem yan lobları güvenilir biçimde bastırır ve düşük bir düzeyde dengeli dağıtır. Ancak ana tepeyi biraz genişleterek menzil çözünürlüğünü hafifçe kötüleştirir ve duyarlılıkta yaklaşık 1–2 dB kayba yol açar.
- Çok fazlı kodlar ve tamamlayıcı diziler: Frank, P3 veya P4 gibi çok fazlı kodlar, basit ikili kodlara göre belirgin biçimde daha iyi özilinti özellikleri ve daha düşük Doppler duyarlılığı sunar. Yeni sistemlerde ayrıca Golay dizileri veya Welti kodu gibi tamamlayıcı kodlar ya da çoğunlukla cıvıltı çeşitlerine dayanan, özel olarak eniyilenmiş başka dalga biçimleri de kullanılır. Tamamlayıcı kodlarda birbirini izleyen iki darbenin yan lobları ideal koşullarda birbirini yok edebilir. Ancak meteorolojik hedeflerde yağmur damlalarının iki darbe arasında hızla korelasyon kaybetmesi nedeniyle bu yöntem sınırlı ölçüde işe yarar. Bu yüzden uygulamada NLFM veya pencerelenmiş LFM işaretleri ağırlıktadır.[4]
Darbe sıkıştırmalı meteoroloji radarlarından uygulama örnekleri
Şekil 1: MP-PAWR: Faz dizili antenli, yarı iletken vericili meteoroloji radarı
Darbe içi modülasyon başlangıçta özellikle X-bandında çalışan kompakt, kısa menzilli radarlar ve faz dizili anten sistemlerinde (X-bandı), örneğin Japon PAWR ve MP-PAWR radarlarında kullanılmıştır. Günümüzde ise yüksek güçlü galyum nitrür (GaN) yarı iletkenler sayesinde, bu teknoloji C- ve S-bandındaki uzun menzilli meteoroloji radarlarında da yaygınlaşmıştır:
- X-bandı (kısa ve orta menzil): MP-PAWR (Multi-Parameter Phased Array Weather Radar) gibi sistemler, çok sayıdaki ayrı verici modülünün sınırlı tepe gücüne karşın, elektronik huzme yönlendirme[5] ile darbe sıkıştırmasını birleştirerek yalnızca 30 saniyede yüksek çözünürlüklü üç boyutlu hacim taramaları gerçekleştirir.
- C-bandı (orta ve uzun menzil): Vaisala WRS300, EEC'nin Endurance serisi veya Meteopress'in C-bandı sistemleri gibi modern ticari radarlar, klasik magnetronları tamamen yarı iletken vericilerle değiştirmektedir. Yakın menzilde kısa ve modülasyonsuz darbeleri, daha uzak menzillerde uzun NLFM modülasyonlu darbelerle birleştiren karma çalışma yöntemi sayesinde 250 ile 400 km'nin üzerinde menzillere ulaşırlar.
- S-bandı (uzun menzil / ulusal ağlar): Özellikle düşük atmosferik zayıflamaya sahip S-bandı radarları için de (yaklaşık 10 cm dalga boyu, 450 km'nin üzerinde menzil) EEC veya Meteopress gibi üreticilerin yarı iletken vericili modelleri bulunmaktadır. Ayrıca ABD'deki WSR-88D (NEXRAD) için, klasik klistron vericilerin gelecekte yerini alabilecek, yan lob bastırma konusunda son derece yüksek gereksinimleri karşılayan özel darbe sıkıştırma dalga biçimleri araştırılmıştır.
Kaynaklar ve başvuru eserleri:
- G. L. Austin: „Pulse Compression Systems for Use with Meteorological Radars“, Radio Science, Vol. 9, No. 1, 1974, s. 29–33. (DOI: 10.1029/RS009i001p00029)
- Sebastián M. Torres, Christopher D. Curtis, David Schvartzman: „Requirement-Driven Design of Pulse Compression Waveforms for Weather Radars“, Journal of Atmospheric and Oceanic Technology, Vol. 34, No. 6, 2017, s. 1351–1369. (NOAA Full Text PDF)
- Cesar M. Salazar Aquino, Boonleng Cheong, Robert D. Palmer: „Progressive Pulse Compression: A Novel Technique for Blind Range Recovery for Solid-State Radars“, Journal of Atmospheric and Oceanic Technology, Vol. 38, No. 9, 2021, s. 1599–1611. (NOAA Full Text PDF)
- Cesar M. Salazar, Boonleng Cheong, Robert D. Palmer, David Schvartzman, Alexander V. Ryzhkov: „Improvements in the Compression Filter and Calibration Factor of the Progressive Pulse Compression Technique“, IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing, Vol. 62, 2024, s. 1–14, Article 5101814. (NOAA Full Text PDF)
- Robert Palmer, David Bodine, Pavlos Kollias, David Schvartzman, Dusan Zrnić, Pierre Kirstetter, et al., „A Primer on Phased Array Radar Technology for the Atmospheric Sciences,“ Bulletin of the American Meteorological Society, vol. 103, no. 10, pp. E2391 - E2416, 2022. (NOAA Full Text PDF)
Yazar: Christian Wolff, Almanca metinden çeviri: Zafer Yener