Radyal Hız
Resim 1: Radar istasyonunun konumuna bağlı olarak bir uçağın hız vektörleri
Radyal Hız
Belirli bir hızla gerçekleşen her hareketin bir yönü de vardır. Bu nedenle hız vektörel bir büyüklüktür. Gözlem yönüne bağlı olarak hız vektörü iki bileşene ayrılabilir (metindeki renkler Resim 1'deki okların renklerine karşılık gelmektedir):
- Gözlem doğrultusu boyunca, yani gözlemciye yaklaşan ya da gözlemciden uzaklaşan yöndeki bileşendir. Bu doğrultuya radyal doğrultu denilir. Bu doğrultudaki hız bileşeni Radyal Hız olarak adlandırılır.
- Radyal doğrultuya dik olan bileşendir. Bu bileşen, merkezi radarda bulunan ve yarıçapı hedefe olan uzaklığa eşit olan bir çembere teğettir. Bu hız bileşenine Teğetsel Hız denilir.
Birbirine dik olan bu iki hız vektörünün oluşturduğu dikdörtgenin köşegeni, gözlemlenen nesnenin Gerçek Hızını gösterir. Bu vektörün uzunluğu hızın büyüklüğünü, yönü ise nesnenin hareket yönünü belirtir.
Bir uçağın radyal hızı, uçuş hızının radar ile uçak arasındaki görüş hattı boyunca, radara doğru ya da radardan uzaklaşan yöndeki bileşenidir.
Radyal hız vektörüne dik olan bileşen teğetsel hız vektörüdür. Teğetsel hız, Hedef İzleme Radarlarının anten kontrol sistemini etkiler.
Havacılıkta Kullanımı
Bir uçak radarın yanından düz bir rotada geçtiğinde, radyal hızının sıfır olduğu bir noktaya ulaşır. Bu noktada teğetsel hızı, uçağın o andaki gerçek hızına eşittir. Doppler frekansı yalnızca radyal hız sıfırdan farklı olduğunda sıfırdan farklı bir değer alır. Radyal hız sıfır olduğunda hedefin hızı Doppler frekansından belirlenemez. Bu nedenle yalnızca Doppler etkisine dayanan bir hareketli hedef tespit sistemi, o anda uçağı sabit bir hedeften ayırt edemez.
Uçak düz bir rotada uçarken radyal hız, uçuş yönü ile radarın görüş hattı arasındaki açıya bağlıdır. Uçak doğrudan radara yaklaştığında veya radardan uzaklaştığında radyal hızın mutlak değeri en büyüktür. Uçak görüş hattına tam dik yönde hareket ettiğinde ise radyal hız sıfır olur. Hareketin bir düzlemde incelenmesi durumunda bu ilişki vr = v · cos θ bağıntısıyla ifade edilir. Burada θ açısı, uçuş yönü ile uçaktan radara doğru olan yön arasında ölçülür:
- θ = 0°: Uçak radara yaklaşırken radyal hız en büyük pozitif değerini alır;
- θ = 90°: Uçak görüş hattına dik yönde hareket ederken radyal hız sıfırdır;
- θ = 180°: Uçak radardan uzaklaşırken radyal hız en büyük negatif değerini alır.
Uçak aynı düz rotada ilerlemeye devam ettiğinde radyal hız vektörü radardan uzaklaşan yöndedir. Burada kullanılan işaret kabulüne göre radyal hız artık negatiftir. Bunun sonucunda Doppler frekansının işareti de değişir. Radyal hızın mutlak değeri aynı olduğunda Doppler frekansının mutlak değeri de aynı kalır, ancak fazın zaman içindeki değişim yönü tersine döner. Doppler frekansının işareti, örneğin I/Q demodülasyonu kullanılarak belirlenebilir.
Bir uçak radarın çevresinde dairesel bir rota izleyerek radar ile arasındaki uzaklığı sabit tutarsa, radyal hızı sürekli sıfır kalır. Bu durumda Doppler frekansı oluşmaz ve uçağın yankı işareti Hareketli Hedef Belirteç Süzgeci (MTI- filter) tarafından sabit bir hedeften gelen yankı gibi bastırılabilir.
Hareket üç boyutlu uzayda incelendiğinde radyal hız, uçağın uçuş yüksekliğine de bağlıdır. Ancak uçuş yüksekliği yaklaşık olarak sabit kaldığında bu etki genellikle küçüktür, çünkü radara olan uzaklık çoğu durumda uçuş yüksekliğinden çok daha büyüktür.
Meteorolojide Kullanımı
Doppler meteoroloji radarı da yalnızca kendi görüş hattı boyunca gerçekleşen hareketin hız bileşenini ölçer. Yağış bölgeleri gözlemlenirken yağmur damlalarının radyal hızı belirlenebilir. Bu ölçümden rüzgâr hızının bir bileşeni yaklaşık olarak elde edilebilir.
Resim 2: Aynı yönde esen rüzgârın radyal hız bileşenleri
Resim 2: Aynı yönde esen rüzgârın radyal hız bileşenleri
Resim 2'de, yeşil oklarla gösterilen ve aynı yönde gerçekleşen bir rüzgâr hareketi görülmektedir. Radar, resmin merkezinde bulunur ve bu hareketi farklı yönlerden gözlemler. Sarı çizgiler bazı gözlem yönlerini, kırmızı oklar ise bu yönlerde ölçülebilen radyal hız bileşenlerini gösterir. Rüzgâr yönü radarın görüş hattıyla aynı doğrultuda olduğunda bu bileşenlerin mutlak değeri en büyüktür. Rüzgâr görüş hattına dik yönde estiğinde ise radyal hız bileşeni sıfır olur.
Bu nedenle radyal hızın tek bir ölçümünden rüzgâr hızının hem büyüklüğünü hem de yönünü doğrudan belirlemek mümkün değildir. Ancak farklı yönlerden elde edilen ölçümlerin değerlendirilmesiyle, uygun koşullar altında rüzgâr alanı hakkında bilgi edinilebilir.
Resim 3: Doppler meteoroloji radarında radyal hız gösterimi
Resim 3, yağış parçacıklarının ölçülen radyal hızlarını renklerle göstermektedir. Radar, resmin merkezinde bulunmaktadır. Burada kullanılan renk düzeninde mavi ve yeşil, radara yaklaşan hareketleri; kırmızı ise radardan uzaklaşan hareketleri gösterir. Soldan sağa uzanan gri bölge, sıfıra yakın radyal hızları belirtir.
Yağmur damlaları rüzgâr tarafından taşınır. Bu nedenle damlaların yatay hareketi yaklaşık olarak rüzgârın hareketine karşılık gelir. Ancak antenin yükseliş açısı büyüdüğünde damlaların düşme hızı da ölçülen radyal hıza katkıda bulunabilir.
Uygulamada ölçümlerin değerlendirilmesi daha karmaşıktır, çünkü rüzgârın hızı ve yönü hem konuma hem de yüksekliğe bağlı olarak değişebilir. Geniş bir alana yayılan ve nispeten düzgün dağılımlı yağışlarda, farklı uzaklıklarda ve anten yükseliş açılarında yapılan ölçümlerden, uygun koşullar altında rüzgârın düşey profili hakkında bilgi elde edilebilir. Bu bilgiler bazı yönlerden radyosonda ile yapılan atmosfer ölçümlerine benzer.
Gök gürültülü fırtınalarda Doppler meteoroloji radarları, örneğin bir hortum dolaşımının oluşumuna işaret edebilen dönel hava hareketlerini algılayabilir. Ayrıca uygun radyal hız görüntülerinde hava akımlarının yakınsama ve ıraksama bölgeleri ile bunlara bağlı güçlü hava hareketleri de incelenebilir.
Geniş alanlarda rüzgâr ölçümleri yapmak için genellikle yağışlardan gelen yankı işaretlerine ihtiyaç duyulur. Ancak yeryüzüne yakın bölgelerde duyarlılığı yüksek bir meteoroloji radarı, yağış bulunmayan havada bile böceklerden gelen yankı işaretlerini algılayabilir. Böceklerin hareketi, deniz meltemi cephelerinin veya gök gürültülü fırtınalara bağlı ani rüzgâr cephelerinin ilerlemesi hakkında bilgi verebilir.
Radyal hızın meteorolojideki uygulamalarına ilişkin ek açıklamalar, Pierre Vaillant tarafından sağlanan uzmanlık katkılarına dayanmaktadır. Makalenin bu değerli genişletilmesi için kendisine içtenlikle teşekkür ederiz!
Yazar: Christian Wolff, Almanca metinden çeviri: Zafer Yener