Tranzystory polowe złączowe
Rysunek 1: Porównanie symboli schematycznych tranzystora bipolarnego i tranzystora polowego
Rysunek 1: Porównanie symboli schematycznych tranzystora bipolarnego i tranzystora polowego
Chociaż tranzystory bipolarne (npn/pnp) zrewolucjonizowały rozwój elektroniki, mają jednak jedną istotną wadę. Niskoomowe złącze baza-emiter powoduje w technice wzmacniaczy problemy z dopasowaniem, ponieważ na przykład silnie obciąża wysokoimpedancyjne obwody rezonansowe i pogarsza ich dobroć. W przeciwieństwie do tranzystora bipolarnego, którego wzmocnienie jest sterowane przez prąd bazy, w tranzystorze polowym z efektem polowym (FET) do sterowania prądem dren-źródło wykorzystuje się pole elektrostatyczne, czyli napięcie bramki.
Jeden z rodzajów tranzystora polowego, Junction FET (JFET), wraz z jego wyprowadzeniami, pokazano na rysunku 1 w porównaniu z tranzystorem bipolarnym. Wyprowadzenie „bramka” odpowiada funkcjonalnie bazie, natomiast „źródło“ i „dren” odpowiadają odpowiednio emiterowi i kolektorowi tranzystora bipolarnego.
domieszkowany n
domieszkowany p
(wdyfundowany)
Rysunek 2: Schematyczna budowa tranzystora JFET
domieszkowany n
domieszkowany p
(wdyfundowany)
Rysunek 2: Schematyczna budowa tranzystora JFET
Rysunek 2 przedstawia schematyczną budowę tranzystora JFET. Podłoże jest wykonane z materiału półprzewodnikowego domieszkowanego typu n lub domieszkowanego typu p, najczęściej z cienkiej płytki krzemowej. Z obu stron do tego materiału nośnego wdyfundowuje się obszary z materiału półprzewodnikowego o przeciwnym typie domieszkowania. Oba obszary są połączone elektrycznie i tworzą wyprowadzenie „bramka”. Te dwa obszary zwężają przekrój materiału nośnego, tworząc wąski kanał. Na rysunku 2 kanał ten jest wykonany z materiału domieszkowanego typu n, dlatego taki JFET nazywany jest również JFET-em z kanałem n.
W JFET-cie z kanałem p materiał nośny, a tym samym kanał, wykonany jest z materiału półprzewodnikowego domieszkowanego typu p, natomiast wyprowadzenie „bramka” jest wykonane z materiału domieszkowanego typu n. Podobnie jak w tranzystorach bipolarnych, oba typy różnią się biegunowością napięć, co w symbolu schematycznym jest wyrażone kierunkiem strzałki, która zawsze wskazuje w stronę materiału domieszkowanego typu n. Oznacza to, że w JFET-cie z kanałem n strzałka wskazuje w kierunku kanału dren- źródło, natomiast w JFET-cie z kanałem p jest skierowana od kanału w stronę wyprowadzenia bramki.
Zasada działania
Kluczowe pojęcie dla zrozumienia działania zostało już wymienione: kanał dren- źródło, którego przekrój jest sterowany napięciem doprowadzonym do wyprowadzenia bramki, co można zauważyć przy dokładniejszym przyjrzeniu się rysunkom 3 i 4.
ładunku
przestrzennego
Rysunek 3: JFET bez napięcia polaryzacji bramki
ładunku
przestrzennego
Rysunek 4: JFET z napięciem polaryzacji bramki w kierunku zaporowym
ładunku
przestrzennego
Rysunek 3: JFET bez napięcia polaryzacji bramki
ładunku
przestrzennego
Rysunek 4: JFET z napięciem polaryzacji bramki w kierunku zaporowym
Na rysunku 3 wyprowadzenie bramki oraz wyprowadzenie źródła znajdują się na tym samym potencjale, tutaj na potencjale masy. Wskutek napięcia między drenem a źródłem przez kryształ półprzewodnikowy płynie prąd. W tych warunkach napięciowych typowa rezystancja między drenem a źródłem wynosi około 500 Ω. Miliamperomierz włączony w ten obwód wskazuje przy napięciu drenu (VDD) równym 5 V prąd (ID) około 10 mA. Bez sterowania wyprowadzeniem bramki JFET jest więc przewodzący.
Na rysunku 4 do wyprowadzenia bramki doprowadzono napięcie polaryzacji (VGG) o wartości jednego wolta w kierunku zaporowym. To napięcie polaryzacji zwiększa obszary ładunku przestrzennego, czyli warstwy zaporowe złączy pn obu obszarów, jak już opisano w przypadku diody pojemnościowej. W ten sposób zmniejsza się efektywny przekrój przewodzący kanału n, ponieważ dostępnych jest mniej nośników ładunku. W rezultacie zwiększa się również rezystancja kanału n i płynie mniejszy prąd.
Zwiększenie ujemnego napięcia polaryzacji wzmacnia ten efekt, a przy dalszym jego zwiększaniu prąd dren- źródło może nawet całkowicie przestać płynąć. Napięcie to zależy od typu tranzystora i nazywane jest napięciem „pinch-off”. Napięcie polaryzacji -1 V na rysunku 4 jest jednak zbyt małe, dlatego prąd nadal płynie. Zmniejszył się jednak z początkowych 10 mA do około 5 mA. Rezystancja wewnętrzna JFET-u musiała więc wzrosnąć z 500 Ω do około 1 kΩ.
Pomiar ten pokazuje, że JFET działa podobnie do tranzystora bipolarnego, mimo że jego budowa zasadniczo się od niego różni. Jak już wspomniano, zaletą tranzystora polowego jest jego wysoka impedancja wejściowa. Złącze pn między bramką a źródłem pracuje w kierunku zaporowym, dlatego płynie prąd wsteczny, który wynosi tutaj około 0,5 µA. Zgodnie z prawem Ohma rezystancja wejściowa (1 V / 0.5 µA) wynosi tutaj 2 MΩ. Dla porównania, w podobnych warunkach w tranzystorze bipolarnym płynąłby prąd bazy do jednego miliampera, a rezystancja wewnętrzna wynosiłaby około 1 kΩ.
Działanie wyjaśnione dotychczas na przykładzie JFET-u z kanałem n w podobny sposób odnosi się również do JFET-u z kanałem p. Ponieważ jednak jego materiał nośny oraz wdyfundowane wyprowadzenia bramki są wykonane z przeciwnie domieszkowanego materiału półprzewodnikowego, należy również odwrócić biegunowość napięć roboczych. JFET z kanałem p wymaga więc ujemnego napięcia drenu (VDD) oraz dodatniego napięcia polaryzacji na wyprowadzeniu bramki. Prąd w JFET-cie z kanałem p płynie więc od drenu do źródła.
Zastosowanie JFET-u jako wzmacniacza
Rysunek 5: Układ wzmacniacza z tranzystorem JFET
Rysunek 5: Układ wzmacniacza z tranzystorem JFET
Na rysunku 5 przedstawiono standardowy układ stopnia wzmacniającego z JFET-em z kanałem n typu BF245A. Stopień ten charakteryzuje się wysoką impedancją wejściową i dużym wzmocnieniem napięciowym. Działanie tego stopnia wzmacniającego jest porównywalne ze wzmacniaczem lampowym z triodą. C1 i C3 są kondensatorami wejściowym i wyjściowym służącymi do separacji składowej stałej. R1 jest rezystorem upływowym bramki. Ustala on potencjał stałoprądowy wejścia na 0V, czyli na potencjale masy, i zapobiega zbyt dużemu statycznemu napięciu wejściowemu. Należy również do obwodu rozładowania kondensatora wejściowego C1. Spadek napięcia na R2 wywołany prądem spoczynkowym wytwarza ujemne napięcie polaryzacji dla bramki, poprzez ustawienie źródła na bardziej dodatnim potencjale. C2 ma bardzo dużą pojemność i zapobiega wpływowi szybkich zmian prądu podczas wzmacniania sygnału na napięcie polaryzacji. (Gdyby go zabrakło, R2 powodowałby również prądowe ujemne sprzężenie zwrotne i współczynnik wzmocnienia znacznie by się zmniejszył.) R3 jest rezystorem obciążenia, który podobnie jak we wszystkich układach wzmacniaczy wyznacza prąd spoczynkowy i tym samym punkt pracy.
Zmiana fazy o 180° jest tutaj taka sama jak w stopniu emiter-baza tranzystora bipolarnego. Przyczyna tej zmiany fazy jest bardzo prosta: gdy sygnał wejściowy zmienia się w kierunku dodatnim, napięcie to nakłada się na ujemne napięcie polaryzacji, przez co wartość polaryzacji maleje. W rezultacie warstwa zaporowa w JFET-cie zmniejsza się, a wraz z nią jego rezystancja wewnętrzna. Przy takim samym napięciu drenu płynie zatem większy prąd niż prąd spoczynkowy. Większy prąd powoduje jednak większy spadek napięcia na rezystorze obciążenia R3, co oznacza, że napięcie wyjściowe maleje. Oznacza to zmianę fazy o 180° między sygnałem wejściowym i wyjściowym tego stopnia wzmacniającego.
Rysunek 6: Przesunięcie fazowe we wzmacniaczu JFET