Tranzystor npn
Złącze pn spolaryzowane w kierunku przewodzenia znajduje się w
obwodzie o małej rezystancji: oznacza to, że już przy niewielkich napięciach płynie
stosunkowo duży prąd.
Natomiast złącze pn spolaryzowane w kierunku zaporowym
jest częścią obwodu o dużej rezystancji.
Zgodnie ze wzorem P = I2·R przy
stałym prądzie można więc oczekiwać większej mocy.
Jeżeli prąd płynący przez złącze pn spolaryzowane w kierunku przewodzenia powoduje przepływ
równie dużego prądu przez złącze pn spolaryzowane w kierunku zaporowym,
to od takiego kryształu można oczekiwać wzmocnienia mocy sygnału wejściowego.
Takie były założenia wynalazców tranzystora w 1948 roku i
w rezultacie opracowano tranzystor npn.
Teraz prześledzimy ten rozwój krok po kroku.
przewodzenia
Rysunek 1: Złącze pn tranzystora npn spolaryzowane w kierunku przewodzenia
przewodzenia
Rysunek 1: Złącze pn tranzystora npn spolaryzowane w kierunku przewodzenia
Podobnie jak w przypadku złącza pn diody, obie warstwy półprzewodnika typu n w tranzystorze mają swobodne elektrony jako nośniki ładunku. Natomiast cienka warstwa półprzewodnika typu p ma jako nośniki ładunku dziury. Z fizycznego punktu widzenia na każdym złączu pn zachodzą te same procesy, które zostały już opisane dla diody półprzewodnikowej. W wyniku dyfuzji i jednoczesnej rekombinacji nośników ładunku w obszarze granicznym powstaje warstwa zaporowa ładunku przestrzennego, czyli obszar o dużej rezystancji, którego rezystancję można zmieniać przez odpowiednią polaryzację napięcia wstępnego. Aby tranzystor mógł być używany jako element wzmacniający, rozmiar obszarów ładunku przestrzennego musi być zmieniany za pomocą różnych napięć polaryzacji. Pierwsze złącze pn (baza-emiter) pracuje w kierunku przewodzenia (czyli ma małą rezystancję), natomiast drugie złącze pn (baza-kolektor) pracuje w kierunku zaporowym (czyli ma dużą rezystancję). Litery oznaczające typ domieszkowania można wykorzystać jako pomoc, aby uniknąć niewłaściwej polaryzacji:
Wyprowadzenia tranzystora rozpatruje się przy tym zawsze w kolejności „emiter-baza-kolektor”. Jak pokazano na rysunku 2, emiter, oznaczony pierwszą literą sekwencji obszarów npn, ma względem bazy bardziej negatywny potencjał. Baza (druga litera) jest więc bardziej pozytywna, a kolektor ponownie jest spolaryzowany bardziej negatywnie. (Ponieważ jednak napięcie kolektora nakłada się na napięcie bazy, dla wymaganej polaryzacji zaporowej kolektor musi mieć znacznie większe napięcie dodatnie względem emitera.)
zaporowa
przewodzenia
Rysunek 2: Napięcia na tranzystorze npn
zaporowa
przewodzenia
Rysunek 2: Napięcia na tranzystorze npn
Złącze pn przy polaryzacji w kierunku przewodzenia
Przy omawianiu diody nie miało to jeszcze znaczenia, ale tutaj dla zrozumienia działania trzeba wiedzieć, że półprzewodnik typu n zawiera znacznie więcej atomów domieszek niż półprzewodnik typu p. Dzięki temu w półprzewodniku typu n nośniki większościowe, czyli tutaj swobodne elektrony, mogą przenosić większy prąd niż są w stanie przejąć nośniki większościowe półprzewodnika typu p, czyli dziury. Baza zostaje więc „zalana” dodatkowymi swobodnymi elektronami z półprzewodnika typu n emitera.
dziur
elektronów
Rysunek 3: Prądy w tranzystorze npn pracującym w kierunku przewodzenia.
dziur
elektronów
Rysunek 3: Prądy w tranzystorze npn pracującym w kierunku przewodzenia.
Prąd jest przenoszony przez swobodne elektrony przemieszczające się od ujemnego bieguna baterii do półprzewodnika typu n. Również w półprzewodniku typu n emitera przepływ prądu odbywa się dzięki swobodnym elektronom. Każdy swobodny elektron, który wnika do obszaru półprzewodnika typu p bazy, wypełnia tam jedną dziurę. Jednocześnie jeden elektron opuszcza materiał półprzewodnikowy przez wyprowadzenie bazy i pozostawia po sobie dziurę. Dziury te są dodatnimi nośnikami ładunku i poruszają się, jak już pokazano w modelu, w kierunku przeciwnym do przepływu elektronów. Prąd elektronowy opuszcza tranzystor przez wyprowadzenie bazy i wraca do baterii.
Złącze pn przy polaryzacji zaporowej
zaporowa
dziur
elektronów
Rysunek 4: Złącze pn tranzystora npn spolaryzowane w kierunku zaporowym
zaporowa
dziur
elektronów
Rysunek 4: Złącze pn tranzystora npn spolaryzowane w kierunku zaporowym
Drugie złącze pn znajduje się pomiędzy bazą a kolektorem (rysunek 4) i jest spolaryzowane w kierunku zaporowym. Zatem, poza bardzo małym prądem wstecznym, elektrony nie mogą przechodzić przez złącze pn. Ten prąd wsteczny jest jednak powodowany przez nośniki mniejszościowe. (Dla przypomnienia: nośnikami mniejszościowymi w półprzewodniku typu n są dziury, a w półprzewodniku typu p elektrony.) Właśnie ten prąd wsteczny ma tutaj w tranzystorze decydujące znaczenie.
Wzajemne oddziaływanie złączy pn
Na rysunku 5 baterie służące do polaryzacji otrzymują specjalne oznaczenia, stosowane przede wszystkim w kartach katalogowych. VCC oznacza napięcie kolektora, a VBB napięcie polaryzacji bazy. VBB jest zawsze znacznie mniejsze niż VCC. Napięcie kolektora wynosi zazwyczaj około 6 woltów.
zaporowa
przewodzenia
dziur
elektronów
Rysunek 5: Stosunkowo mały prąd bazy wywołuje stosunkowo duży prąd kolektora
zaporowa
przewodzenia
dziur
elektronów
Rysunek 5: Stosunkowo mały prąd bazy wywołuje stosunkowo duży prąd kolektora.
W obwodzie zewnętrznym prąd jest przenoszony wyłącznie przez swobodne elektrony. Z obu obwodów prąd elektronowy płynie od baterii do emitera wykonanego z półprzewodnika typu n (IE). Ponieważ również tutaj elektrony są nośnikami większościowymi, nie ma różnicy względem przepływu prądu w przewodniku. Dopiero po przejściu przez złącze pn, w półprzewodniku typu p, prąd jest przenoszony przez znajdujące się tam nośniki większościowe, czyli dziury.
Elektrony, które w wyniku rekombinacji wypełniają dziury w półprzewodniku typu p, nie mogą już uczestniczyć w prądzie kolektora. Wspomniano już, że baza zostaje „zalana” dodatkowymi swobodnymi elektronami z półprzewodnika typu n emitera. Ponieważ jednak ten obszar półprzewodnika jest niezwykle cienki i przede wszystkim słabo domieszkowany, do rekombinacji potrzebna jest tylko niewielka liczba swobodnych elektronów z półprzewodnika typu n. Większość elektronów dostaje się więc pod wpływ silnego pola elektrycznego napięcia kolektora, pokonuje obszar zaporowy i w ten sposób wytwarza prąd kolektora! Gdy elektrony dotrą już do półprzewodnika typu n kolektora, ponownie mamy do czynienia ze zwykłym prądem elektronowym i mierzymy prąd kolektora (IC).
Celowe jest, aby obszar kolektora był znacznie większy od obszaru bazy. Po pierwsze umożliwia to przyjęcie większej liczby nośników ładunku, a po drugie zwiększa przewodność cieplną kolektora, dzięki czemu może on przewodzić większy prąd bez natychmiastowego zniszczenia termicznego.
Rysunek 6: Prądy w tranzystorze npn
Rysunek 6: Prądy w tranzystorze npn
Podsumowując, wszystkie prądy tranzystora przepływają przez wyprowadzenie emitera. Około 2 do 5 % stanowi prąd bazy (IB), a pozostałą część stanowi prąd kolektora (IC). Zachodzi zależność:
IE = IB + IC
Prąd emitera dzieli się więc na prąd bazy i prąd kolektora. Prąd bazy wywołuje prąd kolektora. Niewielkie zmiany prądu bazy powodują znacznie większe zmiany prądu kolektora.