Junctie-veldeffecttransistoren
Afbeelding 1: Vergelijking van de schemasymbolen van een bipolaire transistor en een veldeffecttransistor
Afbeelding 1: Vergelijking van de schemasymbolen van een bipolaire transistor en een veldeffecttransistor
Hoewel bipolaire (npn/pnp) transistoren de ontwikkeling van de elektronica hebben gerevolutioneerd, hebben zij toch een belangrijk nadeel. De laagohmige basis-emitterovergang veroorzaakt aanpassingsproblemen in versterkerschakelingen, omdat deze bijvoorbeeld hoogohmige resonantiekringen sterk belast en daardoor hun kwaliteitsfactor verlaagt. In tegenstelling tot de bipolaire transistor, waarvan de versterking door een basisstroom wordt geregeld, wordt bij een veldeffecttransistor (FET) voor de regeling van de drain-source-stroom een elektrostatisch veld gebruikt, dus een gate-spanning.
Een type veldeffecttransistor, de Junction FET (JFET), met zijn aansluitingen wordt in afbeelding 1 vergeleken met een bipolaire transistor. De „gate”- aansluiting komt functioneel overeen met de basis, terwijl „source“ en „drain” overeenkomen met respectievelijk de emitter en de collector van de bipolaire transistor.
silicium
materiaal
(ingediffundeerd)
Afbeelding 2: Schematische opbouw van een JFET
silicium
materiaal
(ingediffundeerd)
Afbeelding 2: Schematische opbouw van een JFET
Afbeelding 2 toont de schematische opbouw van een JFET. Het substraat bestaat uit n-gedoteerd of p-gedoteerd halfgeleidermateriaal, meestal een siliciumplaatje. Aan beide zijden worden gebieden van tegengesteld gedoteerd halfgeleidermateriaal in dit dragermateriaal ingediffundeerd. Beide gebieden worden elektrisch met elkaar verbonden en vormen de „gate”-aansluiting. Door deze beide gebieden wordt de doorsnede van het dragermateriaal tot een smal kanaal verkleind. In afbeelding 2 bestaat dit kanaal uit n-gedoteerd materiaal, daarom wordt deze JFET ook een JFET met n-kanaal genoemd.
Bij een JFET met p-kanaal bestaan het dragermateriaal en daarmee het kanaal uit p-gedoteerd halfgeleidermateriaal, terwijl de „gate”-aansluiting uit n-gedoteerd materiaal bestaat. Net als bij bipolaire transistoren onderscheiden beide typen zich door de verschillende polariteit van de spanningen, wat in het schemasymbool wordt weergegeven door de richting van de pijl, die altijd naar het n-gedoteerde materiaal wijst. Dat betekent dat bij een JFET met n-kanaal de pijl naar het drain- source- kanaal wijst en bij een JFET met p-kanaal van het kanaal af naar de gate-aansluiting.
Werking
Het sleutelbegrip voor de werking is hierboven al genoemd: het drain- source- kanaal, waarvan de doorsnede wordt geregeld door de spanning die op de gate- aansluiting wordt aangelegd, zoals bij nauwkeurige bestudering van afbeeldingen 3 en 4 te zien is.
ladings-
gebieden
Afbeelding 3: JFET zonder gate-voorspanning
ladings-
gebieden
Afbeelding 4: JFET met in sperrichting gepolariseerde gate-voorspanning
ladings-
gebieden
Afbeelding 3: JFET zonder gate-voorspanning
ladings-
gebieden
Afbeelding 4: JFET met in sperrichting gepolariseerde gate-voorspanning
In afbeelding 3 bevinden de gate- aansluiting en de source- aansluiting zich op hetzelfde potentiaal, hier op massa. Door de spanning tussen drain en source loopt een stroom door het halfgeleiderkristal. Onder deze spanningsvoorwaarden bedraagt de typische weerstand tussen drain en source ongeveer 500 Ω. De milliampèremeter in deze stroomkring geeft bij een drainspanning (VDD) van 5 V een stroom (ID) van ongeveer 10 mA aan. Zonder aansturing van de gate- aansluiting is de JFET dus geleidend.
In afbeelding 4 wordt op de gate-aansluiting een in sperrichting gepolariseerde voorspanning (VGG) van één volt aangelegd. Door deze voorspanning worden de ruimteladingsgebieden, dus de sperlagen van de pn-overgangen van beide gebieden, vergroot, zoals reeds beschreven bij de capaciteitsdiode. Daardoor wordt de effectieve geleidende doorsnede van het n-kanaal kleiner, omdat minder ladingsdragers beschikbaar zijn. Daardoor neemt ook de weerstand van het n-kanaal toe en loopt er een kleinere stroom.
Een verhoging van de negatieve voorspanning versterkt dit effect en bij een verdere verhoging kan de drain- source-stroom zelfs volledig tot stilstand komen. Deze spanning is afhankelijk van het transistortype en wordt de „pinch-off”-spanning genoemd. De voorspanning van -1 V in afbeelding 4 is echter te klein, zodat er nog steeds stroom loopt. Deze is echter van de oorspronkelijke 10 mA gedaald tot ongeveer 5 mA. De interne weerstand van de JFET moet dus van 500 Ω tot ongeveer 1 kΩ zijn gestegen.
Deze meting laat zien, dat een JFET op vergelijkbare wijze werkt als een bipolaire transistor, hoewel de constructie ervan fundamenteel verschilt. Zoals reeds vermeld, ligt het voordeel van een veldeffecttransistor in zijn hoge ingangsimpedantie. De pn-overgang van gate naar source wordt in sperrichting bedreven, zodat er een sperstroom loopt die hier ongeveer 0,5 µA bedraagt. Volgens de wet van Ohm bedraagt de ingangsweerstand (1 V / 0.5 µA) hier dus 2 MΩ. Daarentegen zou bij vergelijkbare omstandigheden in een bipolaire transistor een basisstroom tot één milliampère lopen, zodat de interne weerstand ongeveer 1 kΩ zou bedragen.
De werking die tot nu toe aan de hand van een JFET met n-kanaal is uitgelegd, geldt in vergelijkbare vorm ook voor een JFET met p-kanaal. Omdat het dragermateriaal en de ingediffundeerde gate-aansluitingen uit tegengesteld gedoteerd halfgeleidermateriaal bestaan, moet ook de polariteit van de bedrijfsspanningen worden omgekeerd. Een JFET met p-kanaal heeft dus een negatieve drainspanning (VDD) en een positieve voorspanning op de gate-aansluiting nodig. De stroom loopt in een JFET met p-kanaal dus van drain naar source.
Toepassing van een JFET als versterker
Afbeelding 5: Versterkerschakeling met een JFET
Afbeelding 5: Versterkerschakeling met een JFET
In afbeelding 5 wordt een standaardschakeling voor een versterkertrap met een JFET met n-kanaal van het type BF245A weergegeven. Deze versterkertrap wordt gekenmerkt door een hoge ingangsimpedantie en een hoge spanningsversterking. De werking van deze versterkertrap is vergelijkbaar met die van een buizenversterker met een triode. C1 en C3 zijn de ingangs- en uitgangscondensatoren voor gelijkstroomscheiding. R1 is de lekweerstand van de gate. Deze legt het gelijkspanningspotentiaal van de ingang op 0V, dus op massa, en voorkomt een te hoge statische ingangsspanning. Hij maakt ook deel uit van het ontlaadcircuit voor de ingangscondensator C1. De spanningsval over R2 door de ruststroom veroorzaakt de negatieve voorspanning voor de gate, doordat de source op een positiever potentiaal wordt gebracht. C2 heeft een zeer grote capaciteit en voorkomt dat de snelle stroomveranderingen tijdens de signaalversterking invloed hebben op de voorspanning. (Als deze zou ontbreken, zou R2 ook stroomtegenkoppeling veroorzaken en zou de versterkingsfactor sterk afnemen.) R3 is de belastingsweerstand die, zoals bij alle versterkerschakelingen, de ruststroom en daarmee het werkpunt bepaalt.
De faseverandering van 180° is hier dezelfde als bij een emitter-basisversterkertrap van een bipolaire transistor. De reden voor deze faseverandering is zeer eenvoudig: bij een verandering van het ingangssignaal in positieve richting wordt deze spanning opgeteld bij de negatieve voorspanning, waardoor de voorspanning kleiner wordt. Daardoor wordt de sperlaag in de JFET kleiner en daarmee ook zijn interne weerstand. Bij dezelfde drainspanning loopt dus een grotere stroom dan de ruststroom. Een grotere stroom veroorzaakt echter een grotere spanningsval over de belastingsweerstand R3, wat betekent dat de uitgangsspanning daalt. Dit betekent dus een faseverandering van 180° tussen het ingangs- en uitgangssignaal van deze versterkertrap.
Afbeelding 6: Faseverschuiving in een JFET-versterker