www.radartutorial.eu www.radartutorial.eu Wojna elektroniczna

Tranzystory bipolarne

n p n
Emiter
Baza
Kolektor
złącza pn
p n p
Emiter
Baza
Kolektor
złącza pn

Rysunek 1: Rozmieszczenie materiału półprzewodnikowego w tranzystorze

Tranzystor npn
n p n
Emiter
Baza
Kolektor
złącza pn
Tranzystor pnp
p n p
Emiter
Baza
Kolektor
złącza pn

Rysunek 1: Rozmieszczenie materiału półprzewodnikowego w tranzystorze

Dotychczas opracowano bardzo wiele różnych typów tranzystorów bipolarnych, jednak podstawowa zasada działania jest we wszystkich taka sama. Zasadniczo obowiązuje ta sama teoria, którą zastosowano już w przypadku diody półprzewodnikowej z tylko jednym złączem pn. Tranzystor ma jednak dwa takie złącza pn i wykorzystuje co najmniej trzy wyprowadzenia, nazywane

  1. emiterem, wyprowadzeniem emitującym nośniki ładunku
  2. bazą, wyprowadzeniem sterującym prądem nośników ładunku, oraz
  3. kolektorem, wyprowadzeniem zbierającym nośniki ładunku
Podział

Tranzystory dzieli się ze względu na kolejność obszarów półprzewodnikowych na tranzystory npn lub pnp. Podstawowa budowa jest więc już zawarta w samym oznaczeniu. Tranzystor npn składa się z cienkiej warstwy p umieszczonej pomiędzy dwiema warstwami n. Analogicznie tranzystor pnp składa się z cienkiej warstwy n umieszczonej pomiędzy dwiema warstwami p. Tego typu tranzystory mają zatem dwa złącza pn, jak pokazano na rysunku 2. Jedno złącze pn znajduje się pomiędzy bazą i kolektorem. Drugie złącze pn znajduje się pomiędzy bazą i emiterem. Oba złącza pn łączą trzy obszary półprzewodnikowe o różnym stopniu domieszkowania. Tranzystor bipolarny składa się więc z trzech obszarów półprzewodnikowych.

n p n
Emiter
Baza
Kolektor
p n p
Emiter
Baza
Kolektor

Rysunek 2: Symbole schematowe tranzystorów

Tranzystor npn
n p n
Emiter
Baza
Kolektor
p n p
Emiter
Baza
Kolektor

Rysunek 2: Symbole schematowe tranzystorów

Ponieważ nośniki większościowe i mniejszościowe w półprzewodnikach domieszkowanych typu n i p są różne, oba typy tranzystorów również działają w odmienny sposób. Zostało to dokładniej opisane na kolejnych stronach.

Podczas analizowania schematów elektrycznych należy rozróżniać te dwa typy tranzystorów. Rysunek 2 przedstawia ich różne symbole. W języku niemieckim istnieje reguła mnemotechniczna pozwalająca je rozróżnić, ale opiera się ona na grze słów i dlatego nie można jej sensownie przenieść na język polski.

Innym sposobem zapamiętania symboli jest fakt, że strzałka, podobnie jak w diodzie półprzewodnikowej, zawsze wskazuje kierunek ruchu dziur, czyli od materiału typu p do materiału typu n.

Budowa tranzystora

Pierwsze tranzystory miały złącza pn wykonane, podobnie jak w diodzie ostrzowej, za pomocą metalowego styku ostrzowego. W odróżnieniu od diody tranzystor miał jednak dwa takie styki ostrzowe, jak pokazano na rysunku 3, widok A). Każdy z tych styków ostrzowych jest wyprowadzony jako osobne wyprowadzenie i określany jako emiter lub kolektor.

Emiter
Baza
Kolektor
Emiter
Baza
Kolektor
Emiter
Baza
Kolektor
Emiter
Baza
Kolektor

Rysunek 3: Zasada budowy tranzystorów

Emiter
Baza
Kolektor
Emiter
Baza
Kolektor
Emiter
Baza
Kolektor
Emiter
Baza
Kolektor

Rysunek 3: Zasada budowy tranzystorów

Emiter
Baza
Kolektor
Emiter
Baza
Kolektor
Emiter
Baza
Kolektor
Emiter
Baza
Kolektor
Tranzystor ostrzowy Monokryształ Wtapiany materiał półprzewodnikowy Materiał półprzewodnikowy wprowadzony przez dyfuzję

Rysunek 3: Zasada budowy tranzystorów

Tranzystory ostrzowe są obecnie technicznie przestarzałe. Zostały zastąpione tranzystorami, które pod każdym względem mają znacznie korzystniejsze właściwości i które można również łatwiej wytwarzać. Tranzystory monokrystaliczne mają znacznie lepsze właściwości szumowe, mogą pracować z większymi mocami, mają większe wzmocnienie prądowe i wytrzymują wyższe napięcia niż tranzystory ostrzowe. Najbardziej złożoną technologię ma tranzystor z kryształu hodowanego (widok B), ponieważ cienka warstwa bazy musi powstać podczas wzrostu wskutek dwukrotnej zmiany ciekłego materiału półprzewodnikowego. Podobnie jak w przypadku diody, różnie domieszkowany materiał półprzewodnikowy może być także wtapiany w materiał bazowy (widok C) albo wprowadzany do niego przez dyfuzję (widok D).

Wnętrze krzemowego tranzystora planarnego
 (kliknij, aby powiększyć: 640·480px = 39 kByte

Rysunek 4: Wnętrze krzemowego tranzystora planarnego

Pomimo różnych technologii wytwarzania jeden czynnik ma podczas produkcji zasadnicze znaczenie: kontrola jakości. Przy produkcji tranzystorów odsetek braków nadal jest niezwykle wysoki. Nawet najmniejsze wahania, na przykład temperatury otoczenia, podczas produkcji mają istotny wpływ na właściwości elektryczne produktu. Również po wyprodukowaniu z tranzystorem należy obchodzić się ostrożnie, aby zapewnić mu długą żywotność. Dlatego w tranzystorach:

  1. elektrody łączy się z wyprowadzeniami lutowniczymi cienkimi, najczęściej złotymi drutami połączeniowymi („bond wires“),
  2. kryształ chroni się przed wpływami mechanicznymi za pomocą specjalnej obudowy oraz
  3. uszczelnia się go w celu ochrony przed zanieczyszczeniem.