Tranzystory bipolarne
Rysunek 1: Rozmieszczenie materiału półprzewodnikowego w tranzystorze
Rysunek 1: Rozmieszczenie materiału półprzewodnikowego w tranzystorze
Dotychczas opracowano bardzo wiele różnych typów tranzystorów bipolarnych, jednak podstawowa zasada działania jest we wszystkich taka sama. Zasadniczo obowiązuje ta sama teoria, którą zastosowano już w przypadku diody półprzewodnikowej z tylko jednym złączem pn. Tranzystor ma jednak dwa takie złącza pn i wykorzystuje co najmniej trzy wyprowadzenia, nazywane
- emiterem, wyprowadzeniem emitującym nośniki ładunku
- bazą, wyprowadzeniem sterującym prądem nośników ładunku, oraz
- kolektorem, wyprowadzeniem zbierającym nośniki ładunku
Podział
Tranzystory dzieli się ze względu na kolejność obszarów półprzewodnikowych na tranzystory npn lub pnp. Podstawowa budowa jest więc już zawarta w samym oznaczeniu. Tranzystor npn składa się z cienkiej warstwy p umieszczonej pomiędzy dwiema warstwami n. Analogicznie tranzystor pnp składa się z cienkiej warstwy n umieszczonej pomiędzy dwiema warstwami p. Tego typu tranzystory mają zatem dwa złącza pn, jak pokazano na rysunku 2. Jedno złącze pn znajduje się pomiędzy bazą i kolektorem. Drugie złącze pn znajduje się pomiędzy bazą i emiterem. Oba złącza pn łączą trzy obszary półprzewodnikowe o różnym stopniu domieszkowania. Tranzystor bipolarny składa się więc z trzech obszarów półprzewodnikowych.
Rysunek 2: Symbole schematowe tranzystorów
Rysunek 2: Symbole schematowe tranzystorów
Ponieważ nośniki większościowe i mniejszościowe w półprzewodnikach domieszkowanych typu n i p są różne, oba typy tranzystorów również działają w odmienny sposób. Zostało to dokładniej opisane na kolejnych stronach.
Podczas analizowania schematów elektrycznych należy rozróżniać te dwa typy tranzystorów. Rysunek 2 przedstawia ich różne symbole. W języku niemieckim istnieje reguła mnemotechniczna pozwalająca je rozróżnić, ale opiera się ona na grze słów i dlatego nie można jej sensownie przenieść na język polski.
Innym sposobem zapamiętania symboli jest fakt, że strzałka, podobnie jak w diodzie półprzewodnikowej, zawsze wskazuje kierunek ruchu dziur, czyli od materiału typu p do materiału typu n.
Budowa tranzystora
Pierwsze tranzystory miały złącza pn wykonane, podobnie jak w diodzie ostrzowej, za pomocą metalowego styku ostrzowego. W odróżnieniu od diody tranzystor miał jednak dwa takie styki ostrzowe, jak pokazano na rysunku 3, widok A). Każdy z tych styków ostrzowych jest wyprowadzony jako osobne wyprowadzenie i określany jako emiter lub kolektor.
Rysunek 3: Zasada budowy tranzystorów
Rysunek 3: Zasada budowy tranzystorów
Rysunek 3: Zasada budowy tranzystorów
Tranzystory ostrzowe są obecnie technicznie przestarzałe. Zostały zastąpione tranzystorami, które pod każdym względem mają znacznie korzystniejsze właściwości i które można również łatwiej wytwarzać. Tranzystory monokrystaliczne mają znacznie lepsze właściwości szumowe, mogą pracować z większymi mocami, mają większe wzmocnienie prądowe i wytrzymują wyższe napięcia niż tranzystory ostrzowe. Najbardziej złożoną technologię ma tranzystor z kryształu hodowanego (widok B), ponieważ cienka warstwa bazy musi powstać podczas wzrostu wskutek dwukrotnej zmiany ciekłego materiału półprzewodnikowego. Podobnie jak w przypadku diody, różnie domieszkowany materiał półprzewodnikowy może być także wtapiany w materiał bazowy (widok C) albo wprowadzany do niego przez dyfuzję (widok D).
Pomimo różnych technologii wytwarzania jeden czynnik ma podczas produkcji zasadnicze znaczenie: kontrola jakości. Przy produkcji tranzystorów odsetek braków nadal jest niezwykle wysoki. Nawet najmniejsze wahania, na przykład temperatury otoczenia, podczas produkcji mają istotny wpływ na właściwości elektryczne produktu. Również po wyprodukowaniu z tranzystorem należy obchodzić się ostrożnie, aby zapewnić mu długą żywotność. Dlatego w tranzystorach:
- elektrody łączy się z wyprowadzeniami lutowniczymi cienkimi, najczęściej złotymi drutami połączeniowymi („bond wires“),
- kryształ chroni się przed wpływami mechanicznymi za pomocą specjalnej obudowy oraz
- uszczelnia się go w celu ochrony przed zanieczyszczeniem.