Złącze PN (diody)
Rysunek 1: Symbol układowy i znacznie powiększony obraz standardowej diody
Rysunek 1: Symbol układowy i znacznie powiększony obraz standardowej diody
Jeżeli przewodnik typu n i odpowiadający mu przewodnik typu p zostaną połączone w jeden układ krystaliczny, powstałą strukturę nazywa się złączem pn. W obszarze granicznym złącza pn, wskutek dyfuzji i jednoczesnej rekombinacji nośników ładunku, powstaje wysokooporowy obszar zaporowy. Szerokość tego obszaru zaporowego może być sterowana napięciem zewnętrznym. Rysunek 1 przedstawia symbol układowy diody półprzewodnikowej, która składa się głównie z takiego złącza pn. Symbol ten powstał w czasach, gdy metalowe diody ostrzowe były jeszcze szeroko rozpowszechnionym typem diod. Symboliczna strzałka oznacza anodę (przewodnik typu p), a pozioma kreska katodę (przewodnik typu n). Uwaga: prąd elektronowy płynie w kierunku przeciwnym do kierunku strzałki! Oznaczenie CR1 jest kodem alfanumerycznym stosowanym w amerykańskich schematach elektrycznych i oznacza „Crystal Rectifier number one“, czyli diodę 1.
Obszar ładunku przestrzennego
Aby zrozumieć zjawiska fizyczne zachodzące w złączu pn, rozpatrzmy najpierw układ pn, do którego nie przyłożono jeszcze żadnego napięcia zewnętrznego (rysunek 2a). Każdy z obu bloków półprzewodnikowych jest elektrycznie obojętny, ponieważ w przewodniku typu n znajduje się tyle samo swobodnych elektronów co nieruchomych ładunków dodatnich (jonów). To samo dotyczy przewodnika typu p. Ze względu na gradient stężenia elektronów i dziur w obu typach półprzewodników wskutek dyfuzji dziury mogą przenikać do obszaru n, a elektrony do obszaru p.
ładunku
przestrzennego
Rysunek 2: złącze pn bez przepływu prądu
a) stężenie nośników ładunku w materiale p i n przed dyfuzją
b) stężenie w warstwie granicznej po rozpoczęciu procesu dyfuzji
c) obszar ładunku przestrzennego zubożony w nośniki
d) rozkład ładunku w obszarze ładunku przestrzennego
ładunku
przestrzennego
Rysunek 2: złącze pn bez przepływu prądu
a) stężenie nośników ładunku w materiale p i n przed dyfuzją
b) stężenie w warstwie granicznej po rozpoczęciu procesu dyfuzji
c) obszar ładunku przestrzennego zubożony w nośniki
d) rozkład ładunku w obszarze ładunku przestrzennego
Proces ten jest związany z rekombinacją nośników ładunku. W związku z tym gęstości nośników ładunku zmieniają się zgodnie z rysunkiem 2b.
Na pierwszy rzut oka można by sądzić, że po krótkim czasie w obu blokach półprzewodnikowych nie będzie już swobodnych elektronów ani dziur. Tak rzeczywiście by się stało, gdyby nie istniał proces, który zatrzymuje dyfuzję.
Rekombinacja ruchomych nośników ładunku powoduje, że zjonizowane centra domieszkowe nie są już neutralizowane i dlatego występują jako ładunki. Rysunek 2c pokazuje, że w obszarze granicznym powstaje w ten sposób ładunek przestrzenny, dzięki czemu rekombinacja może zachodzić tylko w cienkiej warstwie granicznej. Jeżeli elektron przeniknie do przewodnika typu p, zostanie odepchnięty przez powstały tam ujemny ładunek przestrzenny. Nie może więc przeniknąć głębiej do materiału typu p. Podobnie dodatni ładunek przestrzenny w obszarze n uniemożliwia głębsze przenikanie dziur do przewodnika typu n.
Elektrony i dziury powstające wskutek generacji par w obszarze ładunku przestrzennego przeciwdziałają prądowi dyfuzyjnemu. Prąd płynący w kierunku przeciwnym do dyfuzji nazywa się prądem polowym. Prąd dyfuzyjny i prąd polowy tworzą równowagę dynamiczną, gdy do diody nie jest przyłożone żadne napięcie.
Polaryzacja w kierunku przewodzenia
ładunku
przestrzennego
Rysunek 3: Polaryzacja w kierunku przewodzenia
ładunku
przestrzennego
Rysunek 3: Polaryzacja w kierunku przewodzenia
Jeżeli do złącza pn zostanie przyłożone napięcie polaryzujące w kierunku przewodzenia, elektrony i dziury są przemieszczane w kierunku obszaru granicznego. Warstwa zaporowa zostaje wypełniona nośnikami ładunku, a rezystancja obszaru zaporowego maleje. Równowaga między prądem polowym a prądem dyfuzyjnym zostaje zakłócona na korzyść prądu dyfuzyjnego.
Dodatni biegun baterii zostaje więc połączony z przewodnikiem typu p, a biegun ujemny z przewodnikiem typu n. Dodatni potencjał bieguna dodatniego odpycha dodatnie dziury i przemieszcza je w głąb materiału, gdzie rekombinują z jonami ujemnymi.
Jednocześnie ujemny potencjał katody odpycha elektrony w głąb materiału, gdzie również rekombinują z dodatnimi jonami materiału typu n. Ponieważ po obu stronach zmniejsza się liczba nośników ładunku przestrzennego, grubość obszaru zaporowego znacznie się zmniejsza, dzięki czemu nośniki ładunku mogą przechodzić przez obszar zaporowy. W rezultacie płynie stosunkowo duży prąd.
W złączu pn wskutek dyfuzji i jednoczesnej rekombinacji nośników ładunku w obszarze granicznym powstaje wysokooporowy obszar zaporowy. Szerokość tego obszaru zaporowego może być sterowana napięciem zewnętrznym. Przy polaryzacji w kierunku przewodzenia (biegun dodatni na przewodniku typu p–, biegun ujemny na przewodniku typu n–) elektrony i dziury mogą przechodzić przez złącze pn–.
W złączu pn wskutek dyfuzji i jednoczesnej rekombinacji nośników ładunku w obszarze granicznym powstaje wysokooporowy obszar zaporowy. Szerokość tego obszaru zaporowego może być sterowana napięciem zewnętrznym. Przy polaryzacji w kierunku przewodzenia (biegun dodatni na przewodniku typu p–, biegun ujemny na przewodniku typu n–) elektrony i dziury mogą przechodzić przez złącze pn–.
Należy pamiętać, że prąd w kierunku przewodzenia jest przenoszony przez nośniki większościowe (dziury w materiale typu p i elektrony w materiale typu n). Przy dużym wzroście napięcia i prądu powodują one nagrzewanie materiału półprzewodnikowego. Wraz ze wzrostem temperatury uwalniają się dodatkowe nośniki ładunku i prąd nadal rośnie, aż do termicznego zniszczenia kryształu półprzewodnikowego!
Polaryzacja w kierunku zaporowym
ładunku
przestrzennego
Rysunek 4: Polaryzacja diody w kierunku zaporowym
ładunku
przestrzennego
Rysunek 4: Polaryzacja diody w kierunku zaporowym
Przy polaryzacji w kierunku zaporowym (biegun dodatni na przewodniku typu n–, biegun ujemny na przewodniku typu p–) płynie tylko niewielki prąd wsteczny, zależny od temperatury. Prąd wsteczny jest określony przez przewodnictwo samoistne materiału półprzewodnikowego.
Przy polaryzacji w kierunku zaporowym (biegun dodatni na przewodniku typu n–, biegun ujemny na przewodniku typu p–) płynie tylko niewielki prąd wsteczny, zależny od temperatury. Prąd wsteczny jest określony przez przewodnictwo samoistne materiału półprzewodnikowego.
Jeżeli teraz biegun ujemny baterii zostanie połączony z przewodnikiem typu p, a biegun dodatni z przewodnikiem typu n, jak pokazano na rysunku 4, dziury są przyciągane do elektrody ujemnej (katody), a elektrony do elektrody dodatniej (anody). W rezultacie warstwa graniczna zubożona w nośniki ładunku staje się szersza i wysokooporowa. Złącze pn zostaje zablokowane.
Niewielki prąd wsteczny jest wynikiem termicznej generacji par wewnątrz obszaru zaporowego. Równowaga zostaje zakłócona na korzyść prądu polowego. Przy wyższej temperaturze wzrasta generacja par, a wraz z nią również prąd wsteczny.
Rysunek 5 przedstawia charakterystykę I/U diody germanowej. Charakterystyka pokazuje, że większy prąd płynie tylko wtedy, gdy biegun dodatni jest podłączony do przewodnika typu p, a biegun ujemny źródła prądu do przewodnika typu n.
Rysunek 5: Charakterystyka I/U diody germanowej
Rysunek 5: Charakterystyka I/U diody germanowej
Teraz widać, jakie znaczenie ma wprowadzanie atomów domieszek do materiału półprzewodnikowego. Bez nieruchomych centrów domieszkowych między półprzewodnikami nie powstałaby żadna warstwa zaporowa. Właściwość złącza pn polegająca na przewodzeniu prądu tylko w jednym kierunku ma podstawowe znaczenie dla całej elektroniki półprzewodnikowej. Decydujący postęp tej technologii polega na tym, że przewodność elektryczną ciał stałych można bardzo szybko zmieniać za pomocą napięć zewnętrznych.
Budowa mechaniczna
Jedną z możliwości wytworzenia złącza pn jest zmiana, od określonego momentu podczas wzrostu kryształu półprzewodnikowego, ciekłego materiału wyjściowego. Kryształ, który na przykład do tej pory rośnie jako przewodnik typu n, następnie rośnie dalej jako przewodnik typu p. W ten sposób można uzyskać monokrystaliczne złącza pn o bardzo dużej powierzchni, stosowane na przykład przy produkcji ogniw słonecznych.
Inną możliwością jest naniesienie na materiał bazowy z germanu domieszkowanego typu n niewielkiej ilości germanu zmieszanego z indem (germanu domieszkowanego typu n). Ta niewielka tak zwana „kulka indowa” jest wtapiana przy dokładnie dozowanym ogrzewaniu i częściowo dyfunduje do materiału bazowego. Jest to najczęściej stosowana forma złącza pn w diodach półprzewodnikowych.
Rysunek 6: Różne złącza pn
a) monokrystaliczne
b) kulka indowa
c) dioda ostrzowa
Rysunek 6: Różne złącza pn
a) monokrystaliczne
b) kulka indowa
c) dioda ostrzowa
Diodami ostrzowymi nazywa się diody, w których bardzo cienki metalowy drut doprowadza się do germanu domieszkowanego typu n. Ten cienki drut jest mocowany w germanie za pomocą silnego impulsu prądowego, powodującego miejscowe nadtopienie materiału bazowego. Ponieważ takie złącze pn zajmuje wyjątkowo małą powierzchnię, ten rodzaj diody nadaje się do zastosowań przy bardzo wysokich częstotliwościach.