Dioda pojemnościowa
Rysunek 1: Symbol schematyczny diody pojemnościowej
Dioda pojemnościowa otrzymała swoją nazwę ze względu na właściwości umożliwiające zastąpienie nią regulowanego kondensatora. Obszar ładunku przestrzennego (warstwa zaporowa) złącza pn działa jak dielektryk, a nośniki ładunku jak okładki kondensatora. Wielkość napięcia wstecznego zmienia szerokość warstwy zaporowej, a tym samym pojemność. Rysunek 1 przedstawia symbol schematyczny diody pojemnościowej. Diody pojemnościowe stosuje się w obwodach rezonansowych i wzmacniaczach techniki wysokiej częstotliwości.
przestrzennego
Rysunek 2: Polaryzacja złącza pn w kierunku przewodzenia.
przestrzennego
Rysunek 2: Polaryzacja złącza pn w kierunku przewodzenia.
Wielkość obszaru ładunku przestrzennego złącza pn zależy od przyłożonego napięcia. Polaryzacja w kierunku przewodzenia zmniejsza grubość warstwy zaporowej i od pewnego napięcia (dla krzemu około 0,7 V) elektrony mogą pokonać warstwę zaporową, rezystancja wewnętrzna maleje i zaczyna płynąć prąd w kierunku przewodzenia (patrz rysunek 2). Jeżeli jednak napięcie polaryzujące złącze pn jest przyłożone w kierunku zaporowym, jak pokazano na rysunku 3, obszar zaporowy się poszerza, ponieważ pole elektryczne odsuwa nośniki ładunku od warstwy zaporowej. Warstwa zaporowa staje się więc jeszcze bardziej zubożona w nośniki ładunku i poszerza się zależnie od wielkości napięcia wstecznego. Właśnie przy takim sposobie polaryzacji pracuje dioda pojemnościowa, która w istocie jest specjalnym złączem pn.
Jak pokazano na rysunkach, grubość izolacyjnej warstwy zaporowej pomiędzy nośnikami ładunku, wywołana napięciem polaryzującym w kierunku zaporowym, odpowiada odległości między dwiema okładkami kondensatora. Podobnie jak w kondensatorze, pojemność można obliczyć:
przestrzennego
Rysunek 3: Polaryzacja złącza pn w kierunku zaporowym
przestrzennego
Rysunek 3: Polaryzacja złącza pn w kierunku zaporowym
| C = k · | A | gdzie | A = powierzchnia okładki kondensatora k = stały współczynnik d = odległość między okładkami kondensatora |
(1) |
| d |
Jako odległość między okładkami kondensatora przyjmuje się grubość warstwy zaporowej. Powierzchnia okładek kondensatora jest określona konstrukcyjnie i również może być traktowana jako stała. Zmienna jest więc jedynie odległość między okładkami kondensatora, która zależy bezpośrednio od napięcia wstecznego. Im większe napięcie, tym większa odległość i tym mniejsza pojemność. Pojemność jest więc odwrotnie proporcjonalna do napięcia.
kondensatora
kondensatora
Rysunek 4: Zależność między napięciem wstecznym a pojemnością.
kondensatora
kondensatora
Rysunek 4: Zależność między napięciem wstecznym a pojemnością.
W diodzie pojemnościowej stosunek zmiany napięcia do zmiany pojemności może wynosić nawet 10 do 1. Rysunek 4 pokazuje tę zależność: w górnym układzie przy napięciu wstecznym wynoszącym około 3 V można uzyskać na przykład pojemność 20 pF. W dolnym układzie napięcie zostaje podwojone, a więc przyjęta wartość napięcia wynosi 6 V. Jeżeli pojemność wynosi wtedy na przykład tylko 5 pF, każdy wolt zwiększenia napięcia wstecznego zmniejsza pojemność o 5 pF, a stosunek zmiany napięcia do zmiany pojemności wynosi w tym przypadku 5 do 1. Pojemności uzyskiwane za pomocą diod pojemnościowych mieszczą się zresztą jedynie w dolnym zakresie pikofaradów.
Diody pojemnościowe zastąpiły stosowane dawniej kondensatory obrotowe i trymery. Sterowanie napięciem umożliwia wygodne zdalne sterowanie, a nawet automatyczne ustawianie częstotliwości obwodów rezonansowych. Przykład zastosowania diody pojemnościowej w przestrajanym obwodzie rezonansowym pokazano na rysunku 5.
Rysunek 5: Przestrajany obwód rezonansowy z diodą pojemnościową.
Rysunek 5: Przestrajany obwód rezonansowy z diodą pojemnościową.
Na rysunku 5 ze ślizgacza potencjometru pobierane jest zmienne napięcie. Dławiki Dr1 i Dr2 mają małą rezystancję dla prądu stałego, a napięcie jest doprowadzane do diody pojemnościowej jako napięcie wsteczne. Jej pojemność C2 jest połączona szeregowo z kondensatorami C1 i C3. Zmiana napięcia wstecznego za pomocą potencjometru powoduje więc zmianę pojemności, a tym samym zmianę częstotliwości rezonansowej obwodu rezonansowego. Dławiki Dr1 i Dr2 mają bardzo dużą impedancję dla częstotliwości rezonansowej obwodu, dzięki czemu rezystancja potencjometru nie obciąża obwodu rezonansowego. Połączone szeregowo kondensatory C1 i C3 pełnią dwie funkcje: z jednej strony oddzielają obwód prądu stałego napięcia polaryzacji od obwodu prądu przemiennego, a z drugiej współuczestniczą w określaniu częstotliwości obwodu rezonansowego i ograniczają zakres przestrajania diody pojemnościowej.
Dioda pojemnościowa (dioda waraktorowa, varicap) jest diodą wykazującą właściwości kondensatora, ponieważ odległość między nośnikami ładunku działa jak dielektryk pomiędzy okładkami kondensatora. Przy przyłożonym napięciu wstecznym odległość między nośnikami ładunku można porównać z grubością izolacyjnego dielektryka. Wzór (1) służący do obliczania pojemności obowiązuje więc zarówno dla diody pojemnościowej, jak i dla kondensatora. Wielkość odległości między nośnikami ładunku zastępuje we wzorze odległość między okładkami kondensatora. Przy zmianie wielkości napięcia wstecznego zmienia się również odległość między nośnikami ładunku. Przy wyższym napięciu wstecznym zwiększa się odległość d, a tym samym zmniejsza pojemność C złącza pn. Oznacza to, że pojemność C diody pojemnościowej jest odwrotnie proporcjonalna do wielkości napięcia wstecznego.
Stosunek między napięciem wstecznym a pojemnością może wynosić nawet 10 do 1. Przykład na wykresie pokazuje, że w przypadku przedstawionym u góry napięcie wsteczne 3 V powoduje uzyskanie pojemności 20 pF. Jeżeli napięcie wsteczne zostanie zwiększone do 6 V, pojemność spada do 5 pF. Każdy wolt zwiększenia napięcia wstecznego powoduje więc spadek o 5 pF, co oznacza, że ta dioda pojemnościowa ma stosunek pojemności do napięcia wstecznego równy 5 do 1. Oczywiście proces ten jest również odwracalny: zmniejszenie napięcia wstecznego zwiększa pojemność. Osiągalne wartości pojemności zawsze jednak mieszczą się w zakresie pikofaradów.
Diody pojemnościowe mogą więc zastępować konwencjonalne kondensatory trymerowe i są stosowane w większości urządzeń radarowych. Dużą zaletą jest możliwość zdalnego sterowania lub automatycznego przestrajania obwodów rezonansowych wysokiej częstotliwości za pomocą sterowania napięciem stałym.