www.radartutorial.eu www.radartutorial.eu Radar Grondbeginselen

De npn-transistor

De in doorlaatrichting voorgespannen pn-overgang bevindt zich in een laagohmige stroomkring: dat betekent dat al bij kleine spanningen een vrij grote stroom vloeit. Daarentegen maakt de in sperrichting voorgespannen pn-overgang deel uit van een hoogohmige stroomkring. Volgens de formule P = I2·R kan bij constante stroom dus van een groter vermogen worden uitgegaan. Als een stroom door de in doorlaatrichting voorgespannen pn-overgang een even grote stroom door de in sperrichting voorgespannen pn-overgang veroorzaakt, kan van dit kristal een vermogensversterking van het ingangssignaal worden verwacht.
Dit waren de ideeën van de uitvinders van de transistor in 1948 en als gevolg daarvan werd de npn-transistor ontwikkeld. Deze ontwikkeling zullen we nu stap voor stap volgen.

Collector
Basis
Emitter
Doorlaat-
polarisatie

Afbeelding 1: De in doorlaatrichting voorgespannen pn-overgang van een npn transistor

Collector
Basis
Emitter
Doorlaat-
polarisatie

Afbeelding 1: De in doorlaatrichting voorgespannen pn-overgang van een npn transistor

Net als bij de pn-overgang van een diode hebben de beide n-gedoteerde halfgeleiderlagen van de transistor vrije elektronen als ladingsdragers. De dunne p-gedoteerde halfgeleiderlaag van de transistor heeft daarentegen gaten als ladingsdragers. Fysisch vinden bij elke pn-overgang dezelfde processen plaats als die al bij de halfgeleiderdiode zijn beschreven. Door diffusie en gelijktijdige recombinatie van de ladingsdragers in het grensgebied ontstaat een ruimteladingszone, dus een hoogohmige sperzone, waarvan de weerstand door verschillende voorspanningspolariteiten kan worden gewijzigd. Om de transistor als versterkerelement te kunnen gebruiken, moet de grootte van de ruimteladingszones door verschillende voorspanningen worden veranderd. De eerste pn-overgang (basis-emitter) wordt in doorlaatrichting (dus laagohmig) gebruikt, terwijl de tweede pn-overgang (basis-collector) in sperrichting (dus hoogohmig) wordt gebruikt. De letters van de dotering kunnen hierbij als geheugensteun worden gebruikt om verkeerde polarisatie te voorkomen:

Daarbij worden de aansluitingen van de transistor altijd in de volgorde „emitter-basis-collector” beschouwd. Zoals afbeelding 2 laat zien, heeft de emitter, die door de eerste letter van de npn laagvolgorde wordt aangeduid, ten opzichte van de basis een negatiever potentiaal. De basis (tweede letter) is dus positiever en de collector is weer negatiever voorgespannen. (Omdat de collectorspanning zich echter met de basisspanning superponeert, moet de collector voor de vereiste sperpolarisatie een aanzienlijk grotere positieve spanning ten opzichte van de emitter hebben.)

Collector
Basis
Emitter
Sper-
polarisatie
Doorlaat-
polarisatie

Afbeelding 2: De spanningen aan de npn transistor

Collector
Basis
Emitter
Sper-
polarisatie
Doorlaat-
polarisatie

Afbeelding 2: De spanningen aan de npn transistor

pn-overgang bij doorlaatpolarisatie

Bij de beschouwing van de diode was dit nog niet belangrijk, maar hier moet men voor het begrijpen van de werking weten dat het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal veel meer verontreinigingsatomen bevat dan het p-gedoteerde halfgeleidermateriaal. Daardoor kunnen in het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal de meerderheidsladingsdragers (hier de vrije elektronen) een grotere stroom transporteren dan de meerderheidsladingsdragers van het p-gedoteerde halfgeleidermateriaal (hier de gaten) kunnen opnemen. De basis wordt dus als het ware „overspoeld” met extra vrije elektronen uit het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal van de emitter.

Beweging
van gaten
Beweging
van elektronen

Afbeelding 3: Stromen in een npn transistor die in doorlaatrichting werkt.

Beweging
van gaten
Beweging
van elektronen

Afbeelding 3: Stromen in een npn transistor die in doorlaatrichting werkt.

De stroom wordt gevormd door vrije elektronen die vanaf de minpool van de batterij naar het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal bewegen. Ook in het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal van de emitter wordt de stroom door vrije elektronen gedragen. Elk vrij elektron dat de p-gedoteerde halfgeleiderzone van de basis binnendringt, vult daar een gat. Tegelijkertijd verlaat bij de basisaansluiting een elektron het halfgeleidermateriaal en laat een gat achter. Deze gaten zijn positieve ladingsdragers en bewegen zich, zoals al in het model is getoond, tegengesteld aan de elektronenstroom. De elektronenstroom verlaat de transistor via de basisaansluiting en vloeit terug naar de batterij.

pn-overgang bij sperpolarisatie
Collector
Basis
Emitter
Sper-
polarisatie
Beweging
van gaten
Beweging
van elektronen

Afbeelding 4: De in sperrichting voorgespannen pn-overgang van een npn transistor

Collector
Basis
Emitter
Sper-
polarisatie
Beweging
van gaten
Beweging
van elektronen

Afbeelding 4: De in sperrichting voorgespannen pn-overgang van een npn transistor

De tweede pn-overgang bevindt zich tussen basis en collector (afbeelding 4) en is in sperrichting voorgespannen. Afgezien van de zeer kleine sperstroom kunnen er dus geen elektronen door de pn-overgang gaan. Deze sperstroom wordt echter veroorzaakt door de minderheidsladingsdragers. (Ter herinnering: de minderheidsladingsdragers zijn in het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal de gaten en in het p-gedoteerde halfgeleidermateriaal de elektronen.) Juist deze sperstroom is hier in de transistor van doorslaggevend belang.

Wisselwerking tussen de pn-overgangen

In afbeelding 5 krijgen de batterijen voor de voorspanning speciale aanduidingen, die vooral in datasheets als symbolen worden gebruikt. Zo is VCC de collectorspanning en VBB de basisvoorspanning. VBB is overigens altijd veel kleiner dan VCC. De collectorspanning bedraagt meestal ongeveer 6 volt.

Collector
Basis
Emitter
Sper-
polarisatie
Doorlaat-
polarisatie
Beweging
van gaten
Beweging
van elektronen
VBB
VCC

Afbeelding 5: Een relatief kleine basisstroom veroorzaakt een relatief grote collectorstroom

Collector
Basis
Emitter
Sper-
polarisatie
Doorlaat-
polarisatie
Beweging
van gaten
Beweging
van elektronen
VBB
VCC

Afbeelding 5: Een relatief kleine basisstroom veroorzaakt een relatief grote collectorstroom.

In de externe schakeling wordt de stroom uitsluitend door vrije elektronen gedragen. Vanuit beide stroomkringen vloeit de elektronenstroom van de batterijen naar de emitter van n-gedoteerd halfgeleidermateriaal (IE). Omdat ook hier de elektronen de meerderheidsladingsdragers zijn, verandert er ten opzichte van de stroom in een geleider niets. Pas na de pn-overgang wordt in het p-gedoteerde halfgeleidermateriaal de stroom overgenomen door de daar aanwezige meerderheidsladingsdragers, dus de gaten.

De elektronen die door recombinatie de gaten in het p-gedoteerde halfgeleidermateriaal vullen, zijn daarmee echter verloren voor de collectorstroom. We hebben al gezegd dat de basis met extra vrije elektronen uit het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal van de emitter wordt „overspoeld”. Omdat deze halfgeleiderzone echter uiterst dun en vooral zwak gedoteerd is, zijn slechts weinig vrije elektronen uit het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal nodig voor recombinatie. De meeste elektronen komen daardoor onder invloed van het sterke elektrische veld van de collectorspanning, overwinnen de sperzone en veroorzaken zo de collectorstroom! Zodra de elektronen in het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal van de collector zijn aangekomen, hebben we weer te maken met de normale elektronenstroom en meten we een collectorstroom (IC).

Het is doelmatig dat de collectorzone veel groter is dan de basiszone. Dit heeft ten eerste het voordeel dat meer ladingsdragers kunnen worden opgenomen en ten tweede verhoogt dit ook de warmtegeleiding van de collector, zodat deze meer stroom kan verwerken zonder onmiddellijk thermisch te worden vernietigd.

Afbeelding 6: Stromen in de npn transistor

Afbeelding 6: Stromen in de npn transistor

Samenvattend lopen alle transistorstromen door de emitteraansluiting. Daarvan bedraagt het aandeel van de basisstroom (IB) ongeveer 2 tot 5 %, en de rest is de collectorstroom (IC). Er geldt:

IE = IB + IC

De emitterstroom splitst zich dus in de basisstroom en de collectorstroom. De basisstroom veroorzaakt de collectorstroom. Kleine veranderingen van de basisstroom leiden tot veel grotere veranderingen van de collectorstroom.