PN-overgang (dioden)
Afbeelding 1: Schakelsymbool en sterk vergrote afbeelding van een standaarddiode
Afbeelding 1: Schakelsymbool en sterk vergrote afbeelding van een standaarddiode
Wanneer een n-geleider en een overeenkomstige p-geleider tot één kristalstructuur worden samengevoegd, wordt het resultaat een pn-overgang genoemd. In het grensgebied van een pn-overgang ontstaat door diffusie en gelijktijdige recombinatie van de ladingsdragers een hoogohmige sperzone. De breedte van deze sperzone kan door externe spanningen worden geregeld. Afbeelding 1 toont het schakelsymbool van een halfgeleiderdiode, die hoofdzakelijk uit zo'n pn-overgang bestaat. Dit symbool ontstond in een tijd waarin metalen puntcontactdioden nog een veelgebruikte vorm van diode waren. De symbolische pijl stelt de anode voor (de p-geleider) en de horizontale lijn de kathode (de n-geleider). Let op: de elektronenstroom beweegt zich tegengesteld aan de richting van de pijl! De aanduiding CR1 is een alfanumerieke code uit Amerikaanse schakelschema's en betekent „Crystal Rectifier number one“, dus diode 1.
Ruimteladingszone
Om de fysische processen in de pn-overgang te begrijpen, beschouwen we eerst een pn-combinatie waarop nog geen externe spanning is aangelegd (afbeelding 2a). Elk van de twee halfgeleiderblokken is elektrisch neutraal, omdat er in de n-geleider evenveel vrije elektronen als plaatsgebonden positieve ladingen (ionen) aanwezig zijn. Hetzelfde geldt voor de p-geleider. Door het concentratieverschil tussen elektronen en gaten in beide soorten halfgeleider kunnen door diffusie gaten in het n-gebied en elektronen in het p-gebied binnendringen.
ladings-
zone
Afbeelding 2: stroomloze pn overgang
a) concentratie van ladingsdragers in p- en n-materiaal vóór de diffusie
b) concentratie in de grenslaag na het begin van het diffusieproces
c) aan ladingsdragers verarmde ruimteladingszone
d) ladingsverdeling in de ruimteladingszone
ladings-
zone
Afbeelding 2: stroomloze pn overgang
a) concentratie van ladingsdragers in p- en n-materiaal vóór de diffusie
b) concentratie in de grenslaag na het begin van het diffusieproces
c) aan ladingsdragers verarmde ruimteladingszone
d) ladingsverdeling in de ruimteladingszone
Dit proces gaat gepaard met recombinatie van de ladingsdragers. Daardoor veranderen de dichtheden van de ladingsdragers zoals in afbeelding 2b is weergegeven.
Op het eerste gezicht zou men kunnen denken dat er daardoor na korte tijd in beide halfgeleiderblokken geen vrije elektronen en gaten meer aanwezig zijn. Dat zou inderdaad het geval zijn als er geen proces bestond dat de diffusie tot stilstand brengt.
De recombinatie van de beweeglijke ladingsdragers heeft tot gevolg dat de geïoniseerde onzuiverheidsplaatsen niet meer worden geneutraliseerd en daardoor als lading optreden. Afbeelding 2c laat zien dat in het grensgebied zo een ruimtelading wordt opgebouwd, zodat recombinaties alleen in een dunne grenslaag kunnen plaatsvinden. Wanneer een elektron in de p-geleider binnendringt, wordt het afgestoten door de daar ontstane negatieve ruimtelading. Het kan daardoor niet verder in het p-materiaal doordringen. Evenzo verhindert de positieve ruimtelading in het n-gebied dat de gaten dieper in de n-geleider binnendringen.
Elektronen en gaten die door paarvorming binnen de ruimteladingszone ontstaan, werken de diffusiestroom tegen. De stroom die tegengesteld aan de diffusie loopt, wordt veldstroom genoemd. Diffusiestroom en veldstroom vormen een dynamisch evenwicht wanneer er geen spanning op de diode is aangelegd.
Voorwaartse polarisatie
ladings-
zone
Afbeelding 3: Voorwaartse polarisatie
ladings-
zone
Afbeelding 3: Voorwaartse polarisatie
Wanneer een voorspanning in doorlaatrichting op de pn-overgang wordt aangelegd, worden elektronen en gaten naar het grensgebied gedreven. De sperlaag wordt met ladingsdragers gevuld en de weerstand van de sperzone neemt af. Het evenwicht tussen veldstroom en diffusiestroom wordt verstoord ten gunste van de diffusiestroom.
De pluspool van de batterij wordt dus met de p-geleider verbonden en de minpool met de n-geleider. De positieve potentiaal van de pluspool stoot de positieve gaten af en drijft ze naar het binnenste van het materiaal, waar zij met de negatieve ionen recombineren.
Tegelijkertijd stoot de negatieve potentiaal van de kathode de elektronen naar het binnenste van het materiaal, waar zij eveneens met de positieve ionen van het n-materiaal recombineren. Omdat aan beide zijden het aantal ruimteladingsdragers afneemt, wordt de dikte van de sperzone sterk verminderd, zodat de ladingsdragers de sperzone kunnen passeren. Daardoor gaat een vrij sterke stroom lopen.
Bij een pn-overgang ontstaat door diffusie en gelijktijdige recombinatie van de ladingsdragers in het grensgebied een hoogohmige sperzone. De breedte van deze sperzone kan door externe spanningen worden geregeld. Bij voorwaartse polarisatie (pluspool aan de p–geleider, minpool aan de n–geleider) kunnen elektronen en gaten de pn–overgang passeren.
Bij een pn-overgang ontstaat door diffusie en gelijktijdige recombinatie van de ladingsdragers in het grensgebied een hoogohmige sperzone. De breedte van deze sperzone kan door externe spanningen worden geregeld. Bij voorwaartse polarisatie (pluspool aan de p–geleider, minpool aan de n–geleider) kunnen elektronen en gaten de pn–overgang passeren.
Het is belangrijk te onthouden dat de stroom in doorlaatrichting wordt gedragen door de meerderheidsladingsdragers (gaten in het p-materiaal en elektronen in het n-materiaal). Bij een sterke toename van spanning en stroom veroorzaken zij verhitting van het halfgeleidermateriaal. Wanneer de temperatuur stijgt, komen extra ladingsdragers vrij en neemt de stroom verder toe totdat het halfgeleiderkristal thermisch wordt vernietigd!
Omgekeerde polarisatie
ladings-
zone
Afbeelding 4: Omgekeerde polarisatie van de diode
ladings-
zone
Afbeelding 4: Omgekeerde polarisatie van de diode
Bij omgekeerde polarisatie (pluspool aan de n–geleider, minpool aan de p–geleider) loopt slechts een kleine sperstroom, die van de temperatuur afhankelijk is. De sperstroom wordt bepaald door de eigengeleiding van het halfgeleidermateriaal.
Bij omgekeerde polarisatie (pluspool aan de n–geleider, minpool aan de p–geleider) loopt slechts een kleine sperstroom, die van de temperatuur afhankelijk is. De sperstroom wordt bepaald door de eigengeleiding van het halfgeleidermateriaal.
Wanneer nu de minpool van de batterij met de p-geleider en de pluspool met de n-geleider wordt verbonden, zoals in afbeelding 4, worden de gaten naar de negatieve elektrode (kathode) en de elektronen naar de positieve elektrode (anode) getrokken. Daardoor wordt de grenslaag die aan ladingsdragers is verarmd breder en hoogohmig. De pn-overgang is gesperd.
De kleine sperstroom is het gevolg van thermische paarvorming binnen de sperzone. Het evenwicht is verstoord ten gunste van de veldstroom. Bij een hogere temperatuur neemt de paarvorming toe en daarmee ook de sperstroom.
Afbeelding 5 toont de I/U-karakteristiek van een germaniumdiode. De karakteristiek laat zien dat alleen een grotere stroom loopt wanneer de pluspool is aangesloten op de p-geleider en de minpool van de stroombron op de n-geleider.
Afbeelding 5: I/U-karakteristiek van een germaniumdiode
Afbeelding 5: I/U-karakteristiek van een germaniumdiode
Nu wordt duidelijk welke betekenis het inbrengen van vreemde atomen in het halfgeleidermateriaal heeft. Zonder de plaatsgebonden onzuiverheidscentra zou zich tussen de halfgeleiders geen sperlaag vormen. De eigenschap van de pn-overgang om stroom slechts in één richting te geleiden, is van fundamenteel belang voor de gehele halfgeleiderelektronica. De beslissende vooruitgang van deze technologie ligt erin dat de elektrische geleidbaarheid van vaste stoffen zeer snel door externe spanningen kan worden veranderd.
Mechanische opbouw
Een mogelijkheid om een pn-overgang te vervaardigen is om tijdens de groei van het halfgeleiderkristal vanaf een bepaald tijdstip het vloeibare uitgangsmateriaal te vervangen. Het kristal dat bijvoorbeeld tot dan toe als n-geleider groeit, groeit vervolgens verder als p-geleider. Op deze manier kunnen monokristallijne pn-overgangen met een zeer groot oppervlak worden vervaardigd, zoals die bijvoorbeeld bij de productie van zonnecellen worden gebruikt.
Een andere mogelijkheid is om op het basismateriaal van n-gedoteerd germanium een kleine hoeveelheid met indium gemengd germanium (n-gedoteerd germanium) aan te brengen. Deze kleine zogenaamde „indiumkorrel“ wordt met nauwkeurig gedoseerde warmte ingesmolten en diffundeert gedeeltelijk in het basismateriaal. Dit is de meest gebruikte vorm van de pn-overgang bij halfgeleiderdioden.
Afbeelding 6: Verschillende pn-overgangen
a) monokristallijn
b) indiumkorrel
c) puntcontactdiode
Afbeelding 6: Verschillende pn-overgangen
a) monokristallijn
b) indiumkorrel
c) puntcontactdiode
Puntcontactdioden zijn dioden waarbij een zeer dunne metalen draad op het n-gedoteerde germanium wordt aangebracht. Deze dunne draad wordt door middel van een sterke stroomimpuls in het germanium bevestigd, waarbij het basismateriaal plaatselijk wordt aangesmolten. Omdat deze pn-overgang een uiterst klein oppervlak inneemt, is deze vorm van diode geschikt voor toepassingen bij zeer hoge frequenties.