Równanie radarowe dla radaru meteorologicznego
Przedstawienie równania radarowego w tym rozdziale zakłada znajomość wyprowadzenia podstawowego równania radarowego z rozdziału „Podstawy radiolokacji”. Dla przypomnienia przedstawiamy je ponownie w postaci, w której moc odbierana jest funkcją wszystkich pozostałych parametrów:
gdzie
Pe = moc odebrana
Ps = moc nadawana
G = zysk anteny
σ = skuteczna powierzchnia odbicia radarowego
λ = długość fali nadajnika
R = odległość do obiektu odbijającego(1)
To równanie radarowe dotyczy celu punktowego, czyli obiektu o wymiarach znacznie mniejszych niż objętość impulsu radaru. Systemy radarów meteorologicznych działają według podobnej, a właściwie niemal identycznej zasady, jak radary pierwotne dozorowania przestrzeni powietrznej. Najważniejszą różnicą pomiędzy skuteczną powierzchnią odbicia radarowego σ samolotu a zjawiska meteorologicznego jest to, że nawet najmniejsza chmura deszczowa ma znacznie większe rozmiary geometryczne niż największy samolot (choć dla częstotliwości radarowych chmura jest „półprzezroczysta”). Przyjrzyjmy się więc, z czego składa się skuteczna powierzchnia odbicia radarowego obszaru opadów.
Podczas opadów każda pojedyncza kropla deszczu jest znacznie mniejsza od długości fali radaru. Dlatego skuteczna powierzchnia odbicia radarowego jest określana wzorem opisującym rozpraszanie Rayleigha:
;
gdzie
D = średnica kropli deszczu
ε = zespolona względna przenikalność elektryczna.(2)
O rozpraszaniu wstecznym decyduje czynnik dielektryczny |K|2, wyznaczany na podstawie ε. W pasmach częstotliwości od L do X jego wartość wynosi w przybliżeniu 0,93 dla wody i 0,2 dla lodu. Wartości te zależą między innymi od częstotliwości i temperatury.
Radar nie wykrywa jednak pojedynczej kropli deszczu, lecz określoną liczbę takich kropli w jednostce objętości, tutaj w 1 m3.
gdzie Z oznacza reflektywność, a η oznacza reflektywność na jednostkę objętości.
Rysunek 1: Objętość impulsu
Jeżeli krople deszczu wypełniają całą objętość impulsu głównej wiązki charakterystyki anteny, objętość ta wynosi:
gdzie
φ = pionowy kąt rozwarcia charakterystyki anteny
θ = poziomy kąt rozwarcia
R = odległość od radaru
c0 = prędkość światła
τ = czas trwania impulsu nadawczego(4)
Powróćmy teraz do równania radarowego dla celu punktowego z rozdziału „Podstawy radiolokacji”. Zastąpmy skuteczną powierzchnię odbicia radarowego w równaniu wzorami wyprowadzonymi powyżej:
(5)
Jak duży wpływ mają w praktyce wartości |K|2, można zaobserwować na obrazie z radaru meteorologicznego. Na dużych wysokościach, gdzie panują bardzo niskie temperatury, opady zaczynają się w postaci śniegu. Suchy śnieg ma bardzo małą skuteczną powierzchnię odbicia radarowego. Opadając, płatki śniegu trafiają do cieplejszych warstw powietrza i zaczynają się topić. Śnieg staje się najpierw mokry, a reflektywność gwałtownie wzrasta.
W niższych, cieplejszych warstwach powietrza opad występuje już wyłącznie w postaci kropli wody. Skuteczna powierzchnia odbicia radarowego ponownie się zmniejsza, natomiast wzrasta prędkość opadania. Efekt ten powoduje powstanie zależnego od wysokości jasnego pasa, tzw. „bright band”, na ekranie radaru.
Rysunek 2: Wielkość objętości impulsu w zależności od odległości
W ten sposób wyprowadziliśmy zasadniczą różnicę pomiędzy podstawowym równaniem radarowym dla radarów dozorowania przestrzeni powietrznej a równaniem radarowym dla radarów meteorologicznych.
W tej postaci równanie nie nadaje się jednak jeszcze do praktycznych zastosowań w radarach meteorologicznych. Jest ono rozpatrywane nie z punktu widzenia meteorologa, lecz z perspektywy technika zajmującego się radarami dozorowania przestrzeni powietrznej. Jeśli przekształcimy je ponownie względem zasięgu R, tak jak ma to miejsce w radarze dozorowym, okaże się, że do obliczenia zasięgu wykorzystuje się już nie pierwiastek czwartego stopnia, lecz jedynie pierwiastek kwadratowy. Dlaczego?
Objętość rośnie bowiem proporcjonalnie do kwadratu odległości! Przy tej samej gęstości w objętości tej mieści się znacznie więcej odbijających kropli deszczu, dlatego odbijana jest znacznie większa energia niż w przypadku pojedynczego celu punktowego (na przykład samolotu). Zamiast zależności maksymalnego zasięgu od pierwiastka czwartego stopnia z parametrów radaru dozorowego, radar meteorologiczny wykazuje zależność od pierwiastka kwadratowego.
Zamiast zależności maksymalnego zasięgu od pierwiastka czwartego stopnia z parametrów radaru dozorowego, radar meteorologiczny wykazuje zależność od pierwiastka kwadratowego.
Jakie równanie jest zatem rzeczywiście stosowane w radarze meteorologicznym?
Przypomnijmy podstawowe założenie: radar meteorologiczny musi mierzyć wielkość sygnału echa. Sygnał echa powinien być więc funkcją rodzaju, wielkości oraz liczby cząstek atmosferycznych w jednostce objętości. Indywidualne parametry radaru są ujęte we wspólnej stałej k, ponieważ podczas obserwacji meteorologicznych nie powinny się zmieniać:
gdzie
Pe = moc sygnału echa
Ps = moc nadawcza
k = współczynnik charakterystyczny radaru opisujący dany system radarowy
λ = długość fali nadajnika radarowego
ε = w tym uproszczonym równaniu czynnik dielektryczny |K|2 cząstek rozpraszających
N = liczba cząstek opadu lub chmur
D = średnica cząstek opadu lub chmur (6)
Czynnik dielektryczny |K|2, oznaczony w tym uproszczonym równaniu symbolem ε, zależy od właściwości fizycznych cząstek rozpraszających (cząstek opadu lub chmur). Jego wartość może wynosić około 0,2 dla lodu i około 0,93 dla kropli deszczu.
Istotnym problemem dla radaru meteorologicznego jest to, że równanie to zawiera trzy niewiadome (ε, N, D). Na podstawie samego pomiaru mocy odbieranej nie można jednoznacznie wyznaczyć tych wielkości. Oprogramowanie radaru musi więc przyjmować dodatkowe założenia dotyczące właściwości i rozkładu wielkości cząstek opadu. Mogą też występować mieszane rodzaje opadów.
Interesujące jest to, że średnica kropli deszczu występuje w szóstej potędze. Oznacza to, że pojedyncza kropla deszczu o średnicy 5 mm rozprasza wstecz taką samą moc, co 15 625 kropli deszczu o średnicy zaledwie jednego milimetra (1 · 5⁶ = 15 625 · 1).