www.radartutorial.eu www.radartutorial.eu Radar Temelleri

Bir Meteoroloji Radarının Radar Denklemi

Meteoroloji radarı bölümünde yer alan radar denkleminin kavranması için „Radar Temelleri” bölümündeki radar denkleminin nasıl türetildiğinin bilinmesi gerekir. Hedeften antene dönen yankı gücünün denklemini diğer tüm etmenlerin katıldığı biçimiyle bir kez daha hatırlayalım:

Radar denklemi 

Pe = Alım gücü
Ps = Gönderim gücü
G = Antenin kazancı
σ = Etken yansıtırlık yüzeyi
λ = Göndericinin dalga boyu
R = Yansıtıcı nesnelerin menzili(1)

Bu radar denklemi bir nokta hedefi, yani radar aygıtının darbe hacminden çok daha küçük boyutlara sahip bir hedefi değerlendirir. Meteoroloji radarlarının işlevleri, hava sahası taraması için kullanılan birincil radarların işlevlerine benzer, hatta aynıdır. Temel fark, bir uçan nesnenin etken yansıtma yüzeyi σ ile meteorolojik bir oluşumun etken yansıtma yüzeyi arasındadır. Örneğin en küçük yağmur bulutunun bile geometrik boyutları en büyük uçağınkinden çok daha büyüktür. Bununla birlikte bulut, radar dalgaları için „yarı geçirgendir”. Bir yağmur bölgesinin etken yansıtırlık yüzeyinin nasıl oluştuğunu inceleyelim.

Bir yağmurda bulunan her bir yağmur damlası radar aygıtının dalga boyuna göre çok çok küçük kalır. Bu nedenle etken yansıtırlık yüzeyini „Rayleigh“ Saçılması formülü ile hesaplarız:

Rayleigh saçılması;  

D = Yağmur damlasının çapı
ε = Karmaşık bağıl dielektrik geçirgenlik.(2)

Geri saçılmayı belirleyen büyüklük, ε değerinden türetilen |K|2 dielektrik faktörüdür. Radar teknolojisinde kullanılan L-bandı ile X-bandı arasındaki frekanslarda bu faktör su için yaklaşık 0,93, buz için ise yaklaşık 0,2 değerindedir. Değerler frekansa ve sıcaklığa bağlı olarak değişebilir.

Fakat şimdi tek bir yağmur damlası için değil, örneğin 1 m3 gibi bir hacimde bulunan bir belirli sayıdaki yağmur damlaları için hesap yapalım:

Burada Z yansıtırlığı ve η ise birim hacim başına toplam radar geri saçılma kesitini simgeler.(3)

Resim 1: Çözünürlük hücresi

Resim 1: Çözünürlük hücresi

Eğer radar anten çizgesinin ana topuzunun çözünürlük hücresinin tamamı yağmur damlaları ile dolu ise bu hacmin değeri:

 


φ = Anten çizgesinin dikey açıklık açısı
θ = Yatay açıklık açısı
R = Radardan uzaklık
c0 = Işık hızı
τ = Gönderilen darbenin süresi(4)

„Radar Temelleri” bölümünde nokta hedefler için bulduğumuz radar denklemini hatırlayalım. Denklemdeki etken yansıtırlık yüzeyini yukarda elde edilen formüle yerleştirelim.

(5)

|K |2 nin bu değerlerinin pratikte ne denli önemli etkileri olduğu bir meteoroloji radarı resminde görülebilir. Çok daha yükseklerde hâkim olan düşük sıcaklıklar nedeniyle kar yağışı başlar. Kuru karın etken yansıtırlık yüzeyi çok küçüktür. Daha ılık katmanlara inen kar taneleri erimeye başlar ve yüzeyleri suyla kaplanır. Böylece yansıtırlık keskin biçimde yükselir.

Resim 2: Menzile bağlı olarak çözünürlük hücresinin büyüklüğü

Resim 2: Menzile bağlı olarak çözünürlük hücresinin büyüklüğü

Daha alçak irtifalardaki katmanlar daha sıcaktır ve yere sadece su damlaları düşer. Etken yansıtırlık yüzeyi tekrardan azalır, ancak damlaların düşüş hızı artar. Bu etmen radar ekranında „parlak bant“ (bright band) diye adlandırdığımız, yüksekliğe bağlı bir parlak bandın oluşmasına yol açar.

Böylece, bir gözetim radarı ile meteoroloji radarına ait radar denklemi arasındaki prensip farkını ortaya koyduk.

Ancak, formülün bu biçimi meteoroloji radar uygulamaları için tam olarak uygun değildir. Formül bir meteoroloğun değil, daha ziyade bir hava arama radar teknisyeninin gözüyle bir anlam ifade etmektedir. Eğer bu formül R menziline göre yeniden düzenlenirse dördüncü derecedeki kökten kurtulur ve menzil hesabında kullanacağımız ikinci dereceden köke (yani kareköke) sahip bir formül elde ederiz.
Neden?

Darbe hacmi, menzilin karesiyle orantılı olarak artar! Yağmur damlalarının yoğunluğu aynı kalsa bile menzil büyüdükçe bu hacimde daha fazla damla bulunur. Dolayısıyla tek bir nokta hedeften (örneğin bir uçaktan) farklı olarak, çok sayıdaki damladan geri saçılan güç birlikte değerlendirilir.

Bir gözetim radarında en büyük menzil, parametrelerin dördüncü köküne bağlı olarak ifade ediliyorken, bir meteoroloji radarında en büyük menzil kareköke bağlı olarak ifade edilir!

Bir gözetim radarında en büyük menzil parametrelerin dördüncü köküne bağlı olarak ifade ediliyorken, bir meteoroloji radarında en büyük menzil kareköke bağlı olarak ifade edilir!

Peki, meteoroloji radarında hangi formül kullanacağız?

Ana ifadeyi hatırlayalım: Meteoroloji radarının yankı işaretinin büyüklüğünü ölçmesi gerekir. Bu nedenle yankı işareti, meteorolojik nesnenin birim hacmindeki yağış nesnelerinin türüne, büyüklüğüne ve adedine bağlı bir işlevi olmalıdır. Radar aygıtına ait, meteorolojik gözlemler sırasında değişmeyen (değişmemeli) bireysel parametreleri mümkünse bir k katsayısı altında toplarsak formül aşağıdaki gibi oluşur:

Meteoroloji radarının radar denklemi 
 
 

Pe = Yankı işaretinin gücü
Ps = Gönderim gücü
k = Radar aygıtını tanımlayan, radar aygıtına özgü bir katsayı
λ = Radar göndericisinin dalga boyu
ε = Bu basitleştirilmiş denklemde saçıcı parçacıkların |K|2 dielektrik faktörü
N = Yağış- veya bulutçukların adedi
D = Yağışın-/bulutçukların çapı(6)

 

Bu basitleştirilmiş denklemde ε ile gösterilen dielektrik faktörü |K|2, yansıtıcı parçacıkların (yağış veya bulut parçacıklarının) fiziksel özelliklerine bağlıdır. Buz için yaklaşık 0,2, yağmur damlaları için yaklaşık 0,93 değerini alabilir.

Bir meteoroloji radarı için en büyük sorun, bu denklemde üç bilinmeyenin (ε, N, D) bulunmasıdır. Yalnızca ölçülen alım gücünden bu üç büyüklük ayrı ayrı ve kesin olarak belirlenemez. Bu nedenle radar yazılımı, yağış parçacıklarının özellikleri ve boyut dağılımı hakkında ek varsayımlar kullanmak zorundadır. Ayrıca yağmur ve kar gibi farklı yağış türleri birlikte de bulunabilir.

Yağmur damlasının çapının denkleme altıncı kuvvetiyle girmesi dikkat çekicidir. Bu nedenle çapı 5 mm olan tek bir yağmur damlası, çapı 1 mm olan 15 625 yağmur damlasıyla aynı geri saçılan gücü oluşturur (1 · 5⁶ = 15 625 · 1).

Yazar: Christian Wolff, Almanca metinden çeviri: Zafer Yener