Afstandsmeting naar satellieten
Afstandsmeting naar satellieten
Het bepalen van de positie of de afstand van een satelliet kan uitsluitend met behulp van een van de verschillende radarmethoden worden uitgevoerd. Bij zeer grote afstanden, zoals die van de sondes Voyager 1 en Voyager 2, is een primaire radar vanwege de enorme afstand (2·1010 km) energetisch niet langer haalbaar. Volgens de radarvergelijking zouden onrealistisch grote antennes en zendvermogens nodig zijn. Daarom kan op zulke grote afstanden alleen de secundaire radarmethode worden toegepast.[1][2]
Voor dit doel is de Voyager-sonde uitgerust met een speciale transponder. Een grondstation zendt het ondervragingssignaal ("uplink") uit in de S-band op een frequentie van 2,11 GHz. Het zendvermogen bedraagt ongeveer 20 kW (ongeveer tien keer zoveel als gebruikelijk is in de luchtverkeersleiding). De zendantenne heeft een antenneversterking van bijna 63 dBi in de S-band. Een eenvoudige pulsmodulatie zou echter een veel te grote bandbreedte vereisen in de zend- en ontvangstapparatuur, zodat de voor de looptijdmeting belangrijke pulsflanken niet vervormen. Daarom wordt een speciaal pulspatroon uitgezonden, dat door de transponder alleen naar een andere frequentie wordt omgezet en teruggezonden. De transponder verwerkt dit signaal volledig coherent. Dat betekent dat de ontvangen uplinkfrequentie ongewijzigd en met behoud van de fase wordt gebruikt, en alleen naar een andere frequentie wordt omgezet. De omzetverhouding bedraagt exact 240/221, zodat de downlink plaatsvindt op ongeveer 2,3 GHz. Tegelijkertijd wordt het signaal ook naar een andere frequentieband omgezet: hier bedraagt de omzetverhouding 11/3, zodat de downlink ook in de X-band op ongeveer 8,42 GHz wordt uitgezonden.[3] De antenne van de transponder heeft een diameter van 3,7 m en een antenneversterking van 36 dBi (S-band) respectievelijk 48 dBi (X-band). Het zendvermogen bedraagt slechts 12 W.
In het grondstation wordt het ontvangen antwoord van de transponder gecorreleerd met een kopie van het uitgezonden signaal, opgeslagen op basis van de tijdreferentie van een atoomklok. Op deze manier kan de looptijd van het signaal (inclusief de bekende reactietijd van de transponder) zeer nauwkeurig worden bepaald. Zo kan de afstand met grote precisie worden gemeten. De gemeten afstand geldt echter alleen voor het tijdstip waarop de transponder antwoordde, omdat de looptijd van het signaal inmiddels meer dan één dag bedraagt en Voyager zich in die tijd met een snelheid van 62 140 km/h verder heeft verplaatst.[4]
Oorspronkelijk werd het antwoord in twee verschillende frequentiebanden uitgezonden, om de invloed van de ionosfeer op de voortplantingssnelheid van elektromagnetische golven te kunnen compenseren. Later maakte deze methode het ook mogelijk om de relativistische tijdvertraging (Shapiro-vertraging) van radarsignalen met zeer hoge nauwkeurigheid te meten.[3]
Deep Space Navigation Network
Om zelfs maar één enkele satelliet te kunnen volgen, is op aarde een volledig systeem van antennes nodig, het zogenaamde Deep Space (Navigation) Network (DSN). De antennes zijn zo over de aarde verdeeld dat er altijd ten minste één precies kan worden gericht naar de richting waaruit het antwoord van de transponder wordt verwacht. Omdat de signaallooptijd zeer lang is (momenteel ongeveer 1,5 dag), zou bij slechts één grote antenne de kans te groot zijn dat deze door de draaiing van de aarde, op het moment dat het antwoord aankomt, juist aan de tegenoverliggende zijde van de aarde ten opzichte van de satelliet staat.
Zodra meerdere ondervragingsstations of meerdere transponders worden ingezet, moet alle hardware gestandaardiseerd zijn. De antennes van de ondervragingssystemen hebben een diameter van 70 m en bevinden zich in Goldstone (Californië), in Madrid (Spanje) en in Canberra (Australië). Ook de transponders zijn gestandaardiseerd en worden bijvoorbeeld Small Deep Space Transponder (SDST) of eenvoudigweg Deep Space Transponder (DST) genoemd. Deze transponders zijn uiteraard universeel inzetbaar. Ze functioneren niet alleen als onderdeel van een secundair radarsysteem, maar worden ook gebruikt voor de communicatie met de satelliet. Juist deze repeaterfunctie maakt de transponder ook geschikt voor het meten van de signaallooptijd.
Als draaggolffrequentie wordt een zeer hoge frequentieband gekozen (van de X-band tot de Ka-band), zodat de antenne ook bij kleinere afmetingen een zo groot mogelijke richtwerking heeft. Oudere transponders, evenals transponders die dicht bij de aarde worden gebruikt, werken ook in de S-band, omdat de demping door de aardatmosfeer bij deze frequenties kleiner is (ongeveer 1 dB).
Op de NASA-pagina Deep Space Network now worden de actuele activiteiten van de afzonderlijke grondstations weergegeven. Daar wordt bijvoorbeeld vermeld dat het ontvangen vermogen van de antwoordsignalen van de Voyager-sondes in de orde van grootte van −160 dBm ligt.
Bronnen:
- Udo Renner; Nikolaos Balteas; Joachim Nauck, ’’Satellitentechnik: Eine Einführung’’ Springer, Berlin, Heidelberg, 1988., ISBN 978-3-642-83149-2, S. 77 (online preview)
- A. Winton, J.-L. Gerner, P. Michel, & R. Morgan-Owen: ’’The Transponder - A Key Element in ESA Spacecraft TTC Systems’’ ESA Bulletin Nr. 86. Published May 1996. (online)
- Timothy P. Krisher, John D. Anderson, Anthony H. Taylor, ”Voyager 2 Test of the Radar Time-delay Effect,“ Astrophysical Journal, Part 1 (ISSN 0004-637X), vol. 373, June 1, 1991, p. 665-670. (online preview)
- ”Where are the Voyagers?” see: NASA-Project