Entfernungsmessungen zu Satelliten
Pomiar odległości do satelitów
Pomiar odległości do satelitów
Określenie położenia lub odległości satelity może być wykonane wyłącznie przy użyciu jednej z różnych metod radiolokacyjnych. Przy bardzo dużych odległościach, takich jak odległości do sond Voyager 1 i Voyager 2, radar pierwotny nie jest już możliwy do zastosowania ze względów energetycznych z powodu ogromnej odległości (2·1010 km). Zgodnie z podstawowym równaniem radarowym konieczne byłyby nierealistycznie duże anteny i moce nadawcze. Dlatego na tak dużych odległościach można zastosować jedynie metodę radaru wtórnego.[1][2]
Do tego celu sonda Voyager została wyposażona w specjalny transponder. Stacja naziemna wysyła sygnał zapytania („uplink”) w paśmie S na częstotliwości 2,11 GHz. Moc nadajnika wynosi około 20 kW (czyli około dziesięciokrotnie więcej niż typowo stosuje się w kontroli ruchu lotniczego). Nadajnikowa antena ma zysk antenowy wynoszący prawie 63 dBi w paśmie S. Prosta modulacja impulsowa wymagałaby jednak zbyt szerokiego pasma w urządzeniach nadawczo-odbiorczych, aby nie doszło do zniekształcenia zboczy impulsów, które są istotne dla pomiaru czasu propagacji. Dlatego nadawany jest specjalny wzorzec impulsów, który transponder jedynie przekształca na inną częstotliwość i odsyła z powrotem. Transponder przetwarza ten sygnał całkowicie koherentnie. Oznacza to, że odebrana częstotliwość uplinku jest wykorzystywana bez zmian i z zachowaniem fazy, a jedynie przekształcana na inną częstotliwość. Współczynnik konwersji wynosi dokładnie 240/221, dlatego downlink jest nadawany na częstotliwości około 2,3 GHz. Jednocześnie sygnał jest również przekształcany do innego pasma częstotliwości: tutaj współczynnik konwersji wynosi 11/3, dzięki czemu downlink jest również nadawany w paśmie X na częstotliwości około 8,42 GHz.[3] Antena transpondera ma średnicę 3,7 m i zysk antenowy wynoszący 36 dBi (pasmo S) oraz 48 dBi (pasmo X). Moc nadajnika wynosi zaledwie 12 W.
W stacji naziemnej odebrana odpowiedź transpondera jest korelowana z kopią wysłanego sygnału zapisaną według wzorca czasu zegara atomowego. Pozwala to z bardzo dużą dokładnością wyznaczyć czas propagacji sygnału (z uwzględnieniem znanego czasu reakcji transpondera). Dzięki temu odległość może zostać zmierzona z bardzo wysoką dokładnością. Zmierzona odległość odnosi się jednak tylko do chwili odpowiedzi transpondera, ponieważ czas propagacji sygnału przekracza już jedną dobę, a w tym czasie Voyager porusza się z prędkością 62 140 km/h.[4]
Początkowo odpowiedź była przewidziana w dwóch różnych pasmach częstotliwości, aby umożliwić kompensację wpływu jonosfery na prędkość propagacji fal elektromagnetycznych. Później metoda ta umożliwiła również bardzo dokładny pomiar relatywistycznego opóźnienia czasowego (opóźnienia Shapiro) sygnałów radarowych.[3]
nextDeep Space Navigation Network
Aby możliwe było śledzenie nawet pojedynczego satelity, na Ziemi potrzebny jest cały system anten, zwany Deep Space (Navigation) Network (DSN). Anteny rozmieszczono w taki sposób, aby przynajmniej jedna z nich mogła być zawsze skierowana dokładnie w kierunku, z którego oczekiwana jest odpowiedź transpondera. Ponieważ czas propagacji sygnału jest bardzo długi (obecnie około 1,5 doby), w przypadku tylko jednej dużej anteny istniałoby zbyt duże prawdopodobieństwo, że wskutek obrotu Ziemi w chwili nadejścia odpowiedzi transpondera znajdzie się ona po przeciwnej stronie Ziemi względem satelity.
Jeżeli wykorzystywanych jest kilka stacji zapytujących lub kilka transponderów, cały sprzęt musi być ujednolicony. Anteny systemów zapytujących mają średnicę 70 m i znajdują się w Goldstone (Kalifornia), w Madrycie (Hiszpania) oraz w Canberze (Australia). Same transpondery są również znormalizowane i noszą na przykład nazwę Small Deep Space Transponder (SDST) lub po prostu Deep Space Transponder (DST). Oczywiście transpondery te mają uniwersalne zastosowanie. Pracują nie tylko jako element systemu radaru wtórnego, lecz są również wykorzystywane do komunikacji z satelitą. To właśnie funkcja retransmitera sprawia, że transponder może być również używany do pomiaru czasu propagacji sygnału.
Jako częstotliwość nośną wybiera się bardzo wysokie pasmo częstotliwości (od pasma X do pasma Ka), aby antena mogła uzyskać możliwie największą kierunkowość mimo stosunkowo niewielkich rozmiarów geometrycznych. Starsze transpondery oraz transpondery używane w przestrzeni bliskiej Ziemi pracują również w paśmie S, ponieważ tłumienie w atmosferze ziemskiej przy tych częstotliwościach jest mniejsze (około 1 dB).
Na stronie NASA Deep Space Network now prezentowana jest bieżąca aktywność poszczególnych stacji naziemnych. Można tam na przykład znaleźć informację, że moc odbieranych sygnałów odpowiedzi sond Voyager wynosi około −160 dBm.
Źródła:
- Udo Renner; Nikolaos Balteas; Joachim Nauck, ’’Satellitentechnik: Eine Einführung’’ Springer, Berlin, Heidelberg, 1988., ISBN 978-3-642-83149-2, S. 77 (online preview)
- A. Winton, J.-L. Gerner, P. Michel, & R. Morgan-Owen: ’’The Transponder - A Key Element in ESA Spacecraft TTC Systems’’ ESA Bulletin Nr. 86. Published May 1996. (online)
- Timothy P. Krisher, John D. Anderson, Anthony H. Taylor, ”Voyager 2 Test of the Radar Time-delay Effect,“ Astrophysical Journal, Part 1 (ISSN 0004-637X), vol. 373, June 1, 1991, p. 665-670. (online preview)
- ”Where are the Voyagers?” see: NASA-Project