Dioda tunelowa
Rysunek 1: Symbol schematyczny diody tunelowej
W 1958 roku japoński naukowiec Leo Esaki odkrył, że dioda półprzewodnikowa wykonana z silnie domieszkowanych materiałów może mieć ujemną rezystancję wewnętrzną. „Zwykła” dioda półprzewodnikowa składa się z kryształu zawierającego około jeden atom domieszki na 10 milionów atomów kryształu podstawowego. Tak stosunkowo słabe domieszkowanie powoduje powstanie szerokiego obszaru ładunku przestrzennego. Przewodnictwo pojawia się dopiero wtedy, gdy napięcie jest wystarczająco duże, aby elektrony walencyjne mogły pokonać pasmo zabronione.
ujemnej rezystancji
Rysunek 2: Charakterystyka diody tunelowej
ujemnej rezystancji
Rysunek 2: Charakterystyka diody tunelowej
(Wskazówka: śledź czerwoną krzywą wskaźnikiem myszy!)
W diodzie tunelowej domieszkowanie osiąga nawet 1000 atomów domieszki na około 10 milionów atomów kryształu podstawowego. Tak silne domieszkowanie, podobnie jak w diodzie Zenera, powoduje powstanie niezwykle wąskiego obszaru ładunku przestrzennego. Silne domieszkowanie prowadzi do nietypowego kształtu charakterystyki, różniącego się od charakterystyki zwykłej diody półprzewodnikowej. Rysunek 2 przedstawia tę charakterystykę diody tunelowej.
Charakterystykę tę można podzielić na trzy odcinki:
- Już przy bardzo małych napięciach w kierunku przewodzenia, przy których zwykła dioda jest jeszcze zablokowana, prąd rośnie aż do punktu szczytowego (IP).
- Przy dalszym zwiększaniu napięcia prąd ponownie maleje aż do minimum (IV).
- Następnie prąd ponownie rośnie proporcjonalnie do napięcia polaryzacji.
Odcinek charakterystyki pomiędzy IP a IV jest obszarem, w którym dioda tunelowa wykazuje właściwości ujemnej rezystancji. Zjawisko to, podobnie jak efekt Zenera, można ponownie wyjaśnić za pomocą modelu pasmowego.
materiał p
materiał n
zabronione
zabronione
Rysunek 3: Model pasmowy diody tunelowej bez napięcia polaryzacji.
materiał p
materiał n
zabronione
zabronione
Rysunek 3: Model pasmowy diody tunelowej bez napięcia polaryzacji.
W diodzie tunelowej grubość obszaru ładunku przestrzennego, czyli pasma zabronionego, jest niezwykle mała i wynosi około jednego mikrometra. Model kwantowomechanicznego efektu tunelowego zakłada, że elektrony przechodzą przez tę barierę energetyczną jak przez tunel, mimo że z powodu niedostatecznej energii w rzeczywistości nie mogłyby jej pokonać.
Rysunek 3 przedstawia model pasmowy diody tunelowej, do której nie przyłożono jeszcze napięcia polaryzacji. Pasmo walencyjne materiału p i pasmo przewodnictwa materiału n częściowo się nakładają. Niektóre nośniki ładunku mogą zatem przejść z pasma walencyjnego materiału p do pasma przewodnictwa materiału n. Prąd jednak nie płynie, ponieważ nośniki większościowe (elektrony) i dziury przemieszczają się w obu kierunkach.
materiał p
materiał n
zabronione
zabronione
Rysunek 4: Model pasmowy diody tunelowej przy napięciu polaryzacji 200 miliwoltów
materiał p
materiał n
zabronione
zabronione
Rysunek 4: Model pasmowy diody tunelowej przy napięciu polaryzacji 200 miliwoltów
Rysunek 4 przedstawia model pasmowy diody tunelowej, do której przyłożono niewielkie napięcie polaryzacji wynoszące około 200 mV. Pod wpływem tego napięcia elektrony przemieszczają się z pasma przewodnictwa materiału n do pasma walencyjnego materiału p, lecz nie mają wystarczającej energii, aby pokonać obszar ładunku przestrzennego, czyli pasmo zabronione. Dopóki te dwa poziomy energetyczne się nakładają, prąd może jednak płynąć. Im wyższe jest napięcie polaryzacji, tym mniejszy jest obszar nakładania się pasm, ale jednocześnie tym węższe jest pasmo zabronione.
materiał p
materiał n
zabronione
Rysunek 5: Model pasmowy diody tunelowej przy napięciu polaryzacji 400 miliwoltów
materiał p
materiał n
zabronione
Rysunek 5: Model pasmowy diody tunelowej przy napięciu polaryzacji 400 miliwoltów
Jeżeli napięcie polaryzacji, jak pokazano na rysunku 5, wzrośnie powyżej 400 mV, pasmo walencyjne materiału p i pasmo przewodnictwa materiału n przestają się nakładać, a efekt tunelowy nie jest już możliwy. Od punktu szczytowego IP do minimum IV prąd maleje wraz ze wzrostem napięcia polaryzacji, a obszar nakładania się pasm staje się coraz węższy. Przy rosnącym napięciu polaryzacji coraz mniej elektronów może przenikać do pasma walencyjnego materiału p. Oznacza to, że w tym zakresie dioda tunelowa wykazuje ujemną rezystancję.
Przy dalszym zwiększaniu napięcia polaryzacji pasma energetyczne przestają się nakładać. Obszar ładunku przestrzennego, czyli pasmo zabronione, stał się jednak tak wąski, że elektrony zachowują się jak w zwykłym złączu pn.
Ten obszar ujemnej rezystancji jest najważniejszą i najczęściej wykorzystywaną właściwością diody tunelowej. Dzięki ujemnej rezystancji dioda tunelowa może kompensować tłumienie obwodów rezonansowych i w ten sposób pracować jako oscylator lub wzmacniacz. Ponieważ w kwantowomechanicznym efekcie tunelowym nie występują czasy przelotu nośników, dioda tunelowa nadaje się do zastosowań w technice bardzo wysokich częstotliwości.