Diody Zenera
Rysunek 1: Symbol schematyczny diody Zenera
Rysunek 1: Symbol schematyczny diody Zenera
Symbol schematyczny diody Zenera przedstawiono na rysunku 1. Należy zwrócić uwagę, że złącze pn jest spolaryzowane w kierunku zaporowym. Każda dioda Zenera ma określone napięcie przebicia, powyżej którego mimo polaryzacji zaporowej zaczyna płynąć duży prąd wywołany przez nośniki mniejszościowe.
Diody Zenera o różnych konstrukcjach są produkowane do wielu zastosowań, jednak najczęściej wykorzystuje się je do stabilizacji napięcia. Dopiero po osiągnięciu napięcia przebicia zaczyna płynąć prąd. Spadek napięcia na rezystorze szeregowym jest wówczas wykorzystywany do utrzymania stałego napięcia wyjściowego układu.
Jeżeli złącze pn pracuje w kierunku zaporowym, nośniki ładunku oddalają się od złącza pn, a obszar ładunku przestrzennego się rozszerza. Dotyczy to zarówno nośników większościowych (elektronów), jak i nośników mniejszościowych (dziur), jak pokazano na rysunku 2. Przepływ prądu przez nośniki większościowe jest hamowany przez bardzo dużą rezystancję obszaru ładunku przestrzennego. Pozostaje jedynie prąd szczątkowy wywołany przez nośniki mniejszościowe (dziury). Do momentu osiągnięcia napięcia przebicia pozostaje on prawie stały. Po osiągnięciu napięcia przebicia prąd wzrasta lawinowo. Nie każda dioda jest przystosowana do wytrzymania mocy wydzielanej przy takim przepływie prądu. Diody Zenera są jednak konstruowane właśnie do pracy w tym trybie.
Rysunek 2: Wielkość obszaru ładunku przestrzennego
Rysunek 2: Wielkość obszaru ładunku przestrzennego
Wcześniej diody Z nazywano „diodami Zenera”. „Efekt Zenera” został po raz pierwszy opisany przez dr. Carla Zenera w 1934 roku i określony jako „tunelowanie kwantowomechaniczne”. Efekt Zenera może jednak wyjaśniać jedynie zjawiska zachodzące w diodach Zenera o napięciu przebicia poniżej 5 V. Przy wyższych napięciach przebicia działanie diody wyjaśnia się za pomocą tak zwanego „efektu lawinowego”. Mimo to nazwa „dioda Zenera” jest nadal często stosowana do obu rodzajów tych diod.
„Efekt Zenera” można opisać za pomocą pasm energetycznych w powłoce elektronowej atomu. W tym przypadku istotne są jednak tylko dwa najbardziej zewnętrzne pasma: pasmo przewodnictwa i pasmo walencyjne.
materiał p
materiał n
Rysunek 3: Pasma energetyczne w diodzie Zenera.
materiał p
materiał n
Rysunek 3: Pasma energetyczne w diodzie Zenera.
Rysunek 3 przedstawia pasma energetyczne w diodzie Zenera. Pasma te mają różne poziomy energii w półprzewodniku domieszkowanym typu p i typu n. Pasmo przewodnictwa półprzewodnika typu n oraz pasmo walencyjne półprzewodnika typu p nakładają się na siebie w diodzie Zenera. W tych warunkach, po przekroczeniu określonego napięcia, elektrony związane w półprzewodniku typu p mogą pokonać wyjątkowo cienką warstwę zaporową i przejść do pasma przewodnictwa półprzewodnika typu n. Zjawisko to nazywa się „efektem tunelowym” i występuje w półprzewodnikach o bardzo dużej koncentracji atomów domieszek.
Drugą teorią wyjaśniającą napięcie przebicia jest tak zwany „efekt lawinowy”, występujący przy napięciach przebicia powyżej 5 V. Diody te mają węższy obszar ładunku przestrzennego niż zwykłe diody, ale nieco szerszy niż w diodach Zenera. Grubość obszaru ładunku przestrzennego zwiększa się przy mniejszej koncentracji atomów domieszek w materiale półprzewodnikowym niż w diodach Zenera. Dzięki różnemu stopniowi domieszkowania napięcie przebicia może przyjmować wartości od 2 do 200 V.
Rysunek 4: Efekt lawinowy
Rysunek 4: Efekt lawinowy
Mechanizm przebicia lawinowego różni się od efektu Zenera. W obszarze ładunku przestrzennego złącza pn, zależnie od temperatury kryształu, znajduje się pewna liczba swobodnych elektronów przewodnictwa oraz odpowiadających im dziur elektronowych. Prąd zaporowy jest powodowany ruchem nośników mniejszościowych, w tym przypadku elektronów, w kierunku pola elektrycznego, czyli ku dodatniemu potencjałowi. Wraz ze wzrostem tego napięcia osiągana jest wartość krytyczna, przy której swobodne elektrony zderzają się z atomami sieci krystalicznej. Podczas tych zderzeń przekazują energię elektronom związanym i wybijają je z ich wiązań. Elektrony te stają się następnie swobodnymi elektronami przewodnictwa i również są przyspieszane przez silne pole elektryczne, aż do wystąpienia lawinowego przebicia warstwy zaporowej. Rysunek 4 przedstawia symbolicznie przebicie lawinowe.
Rysunek 5: Charakterystyka prądowo-napięciowa diody Zenera
Przy napięciu wstecznym nieco wyższym od napięcia przebicia UD, w wyniku efektu lawinowego powstaje praktycznie nieograniczona liczba swobodnych elektronów przewodnictwa, dzięki czemu dioda uzyskuje bardzo małą rezystancję wewnętrzną. Prąd jest niemal prądem zwarciowym i ograniczają go jedynie zewnętrzne rezystory w obwodzie. Ich wartości muszą być dobrane tak, aby zapobiec przeciążeniu cieplnemu diody Zenera. Jeżeli napięcie wsteczne zostanie ponownie zmniejszone poniżej napięcia przebicia UD, prąd gwałtownie maleje i dioda Zenera ponownie przechodzi w stan zaporowy.