Metingen met de oscilloscoop
Figuur 1: 8LO4I kathodestraalbuis van een oude oscilloscoop
Metingen met de oscilloscoop
Zoals de naam al aangeeft, wordt een oscilloscoop gebruikt om (elektrische) oscillaties zichtbaar te maken.
Apparaten van de oudere generatie gebruikten hiervoor een kathodestraalbuis. In deze buis werd een elektronenbundel afgebogen en op een luminescent scherm geslagen (luminescentie: absorptie van energie in de materie met daaropvolgende heruitstoot in het zichtbare spectrale bereik). In de kathodestraaloscilloscoop wordt de kinetische energie van de elektronen omgezet in grotendeels groen licht. Deze doorbuiging kan zowel met elektrische als met magnetische velden gebeuren. In de kathodestraaloscilloscoop wordt de elektronenbundel afgebogen als functie van het meetsignaal, de intensiteit blijft constant.
Figuur 2: Moderne vierkanaalsoscilloscoop met een plat beeldscherm
Modernere oscilloscopen maken gebruik van een flatscreen, vergelijkbaar met een computer. Een processor werkt ook in het apparaat, die een levendig beeld genereert van het meetsignaal. De functies ervan worden bepaald door de software die in het instrument wordt gebruikt. Dit maakt deze moderne oscilloscopen ook veelzijdiger.
Bijna elke oscilloscoop biedt de volgende twee bedrijfsmodi: normale werking en X-Y-bediening.
Normaal gebruik
Figuur 3: Oscilloscoop in normaal gebruik
In deze bedrijfsmodus beweegt de elektronenbundel zich gelijkmatig van links naar rechts. De duur van een pas kan worden ingesteld van enkele microseconden tot seconden. De verticale positie van de lichtbundel wordt geregeld door het te onderzoeken signaal: de positie op het scherm is recht evenredig met de momentane waarde van de ingangsspanning. De evenredigheidsfactor, d.w.z. het spanningsbereik dat op het scherm wordt weergegeven, kan in het bereik millivolts tot volt worden ingesteld. Het resulterende beeld op het scherm is een tijdsaanduiding van de ingangsspanning (tijdspanningsdiagram).
Als het meetsignaal periodiek is (bijv. sinusoïdaal of een pulstrein), kan het gesynchroniseerd worden met de horizontale beweging van de elektronenbundel.
Hiervoor mag de bundel aan de linkerzijde van het scherm wachten tot er een triggersignaal wordt gegenereerd. Bij interne triggering wordt het triggersignaal gegenereerd door de meetspanning te vergelijken met het triggerniveau, een constante, instelbare spanning: als het teken van hun verschil verandert van - naar + (of omgekeerd, afhankelijk van de instelling), vindt de triggering plaats. Hier komen min en plus overeen met een bepaalde spanning (bijv. 0 volt en 5 volt). Het is irrelevant als een triggersignaal meerdere keren tijdens een passage optreedt. Als daarentegen een triggersignaal meerdere keren binnen een periode wordt getriggerd, treedt een faseverschuiving op. Als alternatief voor interne triggering kan het triggersignaal ook van buitenaf geleverd worden, dit wordt externe triggering genoemd.
X-Y Betrieb
Figuur 4: Lissajousfiguur
De X-Y-modus is een zeer interessante toepassing, die haar betekenis in de meetpraktijk echter volledig heeft verloren.
In de X-Y-modus wordt de bundel zowel in de X-richting (horizontaal) als in de Y-richting door een afzonderlijk meetsignaal gestuurd. Hierdoor kan het ene signaal als functie van een ander signaal worden weergegeven (bijvoorbeeld een stroom-spanningsdiagram). Het weergavebereik kan in beide richtingen onafhankelijk van elkaar worden ingesteld. In deze modus is geen triggering nodig.
Als op de X- en Y-ingang twee sinusvormige spanningen worden aangelegd, ontstaat een zogenaamde Lissajousfiguur. Als beide sinusvormige spanningen exact dezelfde frequentie hebben, wordt op het scherm slechts een rechte diagonale lijn weergegeven. Als er faseverschillen bestaan tussen beide sinusvormige spanningen met dezelfde frequentie, ontstaat een ellips of zelfs een cirkel. Bij verschillende frequenties ontstaat een figuur die lijkt op die in afbeelding 4.
In de tijd dat er nog geen spectrumanalyzers en frequentietellers
bestonden, was dit bijvoorbeeld een mogelijkheid om frequenties met elkaar te vergelijken. Tegenwoordig kunnen fasemetingen beter worden uitgevoerd met vectornetwerkanalyzers (VNA).