Zenerdiodes
Afbeelding 1: Schakelsymbool van een Zenerdiode
Afbeelding 1: Schakelsymbool van een Zenerdiode
Het schakelsymbool van een Zenerdiode is weergegeven in afbeelding 1. Let erop dat de pn-overgang in sperrichting is geschakeld. Elke Zenerdiode heeft een bepaalde doorslagspanning, waarboven ondanks de sperrichting een sterke stroom gaat lopen, veroorzaakt door de minderheidsladingsdragers.
Zenerdiodes met verschillende constructies worden voor veel toepassingen vervaardigd, maar meestal worden ze gebruikt voor spanningsstabilisatie. Pas wanneer de doorslagspanning wordt bereikt, gaat er een stroom lopen. De spanningsval over een serieweerstand wordt vervolgens gebruikt om de uitgangsspanning van de schakeling constant te houden.
Wanneer een pn-overgang in sperrichting wordt gebruikt, bewegen de ladingsdragers zich van de pn-overgang weg en wordt de ruimteladingszone breder. Dit betreft zowel de meerderheidsladingsdragers (elektronen) als de minderheidsladingsdragers (gaten), zoals weergegeven in afbeelding 2. Een stroom door de meerderheidsladingsdragers wordt verhinderd door de zeer hoge weerstand van de ruimteladingszone. Er blijft een reststroom bestaan die door minderheidsladingsdragers (gaten) wordt veroorzaakt. Deze blijft tot aan de doorslagspanning vrijwel constant. Wanneer de doorslagspanning wordt bereikt, neemt de stroom lawineachtig toe. Niet elke diode is geschikt om het vermogen te verdragen dat door deze stroom ontstaat. Zenerdiodes zijn echter juist voor deze bedrijfsmodus ontworpen.
Afbeelding 2: Grootte van de ruimteladingszone
Afbeelding 2: Grootte van de ruimteladingszone
Vroeger werden Z-diodes „Zenerdiodes” genoemd. Het „Zener-effect” werd in 1934 voor het eerst beschreven door dr. Carl Zener en aangeduid als „kwantummechanische tunneling”. Het Zener-effect kan echter alleen de processen in Zenerdiodes met een doorslagspanning lager dan 5 volt verklaren. Bij hogere doorslagspanningen wordt de werking verklaard door het zogenaamde „lawine-effect”. Toch wordt de naam „Zenerdiode” nog vaak voor beide soorten diodes gebruikt.
Het „Zener-effect” kan worden beschreven met behulp van de energiebanden in de elektronenmantel van het atoom. Daarbij zijn hier alleen de twee buitenste banden van belang, de geleidingsband en de valentieband.
p-materiaal
n-materiaal
Afbeelding 3: Energiebanden in een Zenerdiode.
p-materiaal
n-materiaal
Afbeelding 3: Energiebanden in een Zenerdiode.
Afbeelding 3 toont de energiebanden in een Zenerdiode. Deze energiebanden hebben in p- en n-gedoteerd halfgeleidermateriaal verschillende energieniveaus. De geleidingsband van het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal en de valentieband van het p-gedoteerde halfgeleidermateriaal overlappen elkaar in een Zenerdiode. Onder deze omstandigheden kunnen vanaf een bepaalde spanning gebonden elektronen uit het p-gedoteerde halfgeleidermateriaal de uiterst dun uitgevoerde sperlaag passeren en in de geleidingsband van het n-gedoteerde halfgeleidermateriaal terechtkomen. Dit proces wordt het „tunneleffect” genoemd en treedt op in halfgeleidermateriaal met een zeer hoge concentratie verontreinigingsatomen.
Een tweede theorie ter verklaring van de doorslagspanning is het zogenaamde „lawine-effect”, dat optreedt bij doorslagspanningen boven 5 volt. Deze diodes hebben een smallere ruimteladingszone dan normale diodes, maar die is iets breder dan bij Zenerdiodes. De dikte van de ruimteladingszone wordt groter door een lagere concentratie verontreinigingsatomen in het halfgeleidermateriaal dan bij Zenerdiodes. Door verschillende doteringen kan de doorslagspanning waarden van 2 tot 200 volt aannemen.
Afbeelding 4: Lawine-effect
Afbeelding 4: Lawine-effect
Het mechanisme van de lawinedoorslag verschilt van het Zener-effect. In de ruimteladingszone van de pn-overgang bevinden zich, afhankelijk van de kristaltemperatuur, enkele vrije geleidingselektronen en de bijbehorende elektronengaten. De sperstroom wordt veroorzaakt door de beweging van de minderheidsladingsdragers, hier elektronen, in de richting van het elektrische veld, dus naar de positieve potentiaal. Wanneer deze spanning wordt verhoogd, wordt een kritische waarde bereikt waarbij de vrije elektronen met de atomen van het kristalrooster botsen. Daarbij dragen zij energie over aan gebonden elektronen en slaan deze uit hun binding los. Deze elektronen worden vervolgens vrije geleidingselektronen en worden eveneens door het sterke elektrische veld versneld, totdat een lawineachtige doorslag van de sperlaag optreedt. Afbeelding 4 toont een symbolische voorstelling van de lawinedoorslag.
Afbeelding 5: Stroom-spanningskarakteristiek van een Zenerdiode
Bij een sperspanning die iets hoger is dan de doorslagspanning UD, ontstaat door het lawine-effect een praktisch onbeperkt aantal vrije geleidingselektronen, waardoor de diode een zeer kleine inwendige weerstand krijgt. De stroom is vrijwel een kortsluitstroom en wordt alleen door de externe weerstanden in de schakeling begrensd. Deze moeten een zodanige waarde hebben dat thermische overbelasting van de Zenerdiode wordt voorkomen. Wanneer de sperspanning weer wordt verlaagd tot onder de doorslagspanning UD, stort de stroom in en bevindt de Zenerdiode zich opnieuw in spertoestand.