Opbouw van het atoom
Afbeelding 1: Opbouw van een heliumatoom volgens het atoommodel van Bohr
Afbeelding 1: Opbouw van een heliumatoom volgens het atoommodel van Bohr
Opbouw van het atoom
Er is in de natuurkunde nauwelijks iets zo veranderlijk als de opvattingen over de opbouw van het atoom. Voor de verklaring van verschillende natuurkundige verschijnselen worden modellen gebruikt, die weliswaar allemaal onvolmaakt zijn, maar voor de betreffende verklaring voldoende zijn.
Een atoom bestaat hoofdzakelijk uit elektronen, protonen en neutronen. De elektronen, protonen en neutronen van het ene element zijn identiek aan die van een ander element. Het verschil tussen de verschillende elementen bestaat uitsluitend uit het verschillende aantal en de rangschikking van elektronen en protonen.
Het elektron heeft een kleine negatieve elektrische lading. Het proton heeft een positieve lading die even groot is als die van het elektron, maar een tegengestelde polariteit heeft. Hoewel het proton dezelfde hoeveelheid lading heeft als het elektron, is zijn massa ongeveer 1827 keer zo groot als de massa van het elektron. In de meeste atomen komen ook elektrisch neutrale deeltjes voor, die neutronen worden genoemd en waarvan de massa ongeveer overeenkomt met die van het proton. Zij hebben geen elektrische lading.
Volgens het atoommodel van Bohr zijn de elektronen, protonen en neutronen zo gerangschikt dat zij op een zonnestelsel in miniatuur lijken. Bekijk het heliumatoom in afbeelding 1. Twee protonen en twee neutronen vormen een compacte atoomkern met de positieve elektrische lading van beide protonen, waaromheen twee zeer lichte negatieve elektronen bewegen. De baan van deze elektronen is echter niet zo nauwkeurig bepaald als de afbeelding doet vermoeden. Zij bevinden zich slechts steeds op een bepaalde afstand, beschreven als orbitalen, van de atoomkern en moeten zich precies met een snelheid bewegen die een middelpuntvliedende kracht veroorzaakt, welke de aantrekkingskracht van de protonen („middelpuntzoekende kracht”) compenseert. Net zoals een ruimteschip energie nodig heeft om naar een andere baan over te gaan, heeft ook een elektron extra energie nodig om naar een baan verder van de atoomkern te gaan. Het elektron moet dus een bepaalde kinetische energie hebben om zich in een bepaalde baan rond de atoomkern te bewegen. Deze energie wordt het energieniveau van het elektron genoemd. Een elektron dat van een verder gelegen baan naar een baan dichter bij de atoomkern overgaat, moet dus energie afstaan. Omgekeerd moet het elektron energie opnemen om zich van de atoomkern te verwijderen.
Afbeelding 2: Opbouw van een koperatoom volgens het atoommodel van Bohr
Afbeelding 2: Opbouw van een koperatoom volgens het atoommodel van Bohr
De elektronen rond de atoomkern bevinden zich niet op willekeurige afstanden van de kern, maar deze afstanden worden bepaald door vastgelegde energieniveaus. Deze verschillende energieniveaus kunnen worden voorgesteld als in elkaar geneste schillen van verschillende grootte rond de atoomkern. Deze schillen en het mogelijke aantal elektronen in elk van deze schillen worden bepaald door het Pauli-principe. Volgens dit principe gelden voor de energieniveaus de volgende maximale aantallen elektronen per schil:
| K-schil | 2 elektronen | (n=1) |
| L-schil | 8 elektronen | (n=2) |
| M-schil | 18 elektronen | (n=3) |
| N-schil | 32 elektronen | (n=4) |
Tabel 1: Mogelijk aantal elektronen in de schillen
In het algemeen kan een schil met hoofdkwantumgetal n worden bezet door 2·n2 elektronen. Zo is bijvoorbeeld de tweede schil, de L-schil, volledig gevuld met 2·22, dus met 8 elektronen. Met behulp van het atoommodel van Bohr kan ook het periodiek systeem der elementen, dat voordien alleen als een formeel ordeningssysteem werd beschouwd, natuurkundig worden verklaard.
Energiebandmodel
afstand
Afbeelding 3: Energiebandmodel van een halfgeleider (intrinsieke geleiding)
afstand
Afbeelding 3: Energiebandmodel van een halfgeleider (intrinsieke geleiding)
Alle elektronen die zich in de elektronenmantel van een atoom bevinden, hebben een bepaald energieniveau. Hoe verder een elektron van de atoomkern verwijderd is, des te hoger is zijn energieniveau. Een elektron kan energie opnemen in de vorm van elektrische velden, warmte of licht. Als het energieniveau van het elektron zo hoog is dat de positieve lading van de atoomkern het niet langer in een orbitaal kan vasthouden, verlaat het elektron het atoom en wordt het een vrij geleidingselektron. Deze geleidingselektronen hebben dus veel meer energie dan de gebonden elektronen (de zogenaamde valentie-elektronen).
De processen van elektrische geleiding kunnen overzichtelijk worden weergegeven door de verschillende mogelijke energietoestanden van elektronen in een energieschema weer te geven. De valentie-elektronen worden energetisch samengevat in de valentieband en de geleidingselektronen in de geleidingsband. Het energieverschil wordt bandafstand genoemd.
Door het bestaan van een minimale energie die nodig is om valentie-elektronen vrij te maken, kan het energiegebied E met EV<E<EL niet worden bezet door beweeglijke ladingsdragers die afkomstig zijn uit een regelmatig kristalrooster. Dit energiegebied wordt de „verboden band” genoemd.
De beschrijving van elektrische geleidingsprocessen met behulp van het energieschema van de geleidingsband en de valentieband wordt het energiebandmodel genoemd.
band
Afbeelding 4: Energiebandmodel van verschillende materialen
band
Afbeelding 4: Energiebandmodel van verschillende materialen
Het energieverschil ΔE dat de valentieband van de geleidingsband scheidt, is een belangrijke grootheid waarmee isolatoren, halfgeleiders en elektrische geleiders kunnen worden gekarakteriseerd. De verschillende breedten van de verboden band voor 1. isolatoren, 2. halfgeleiders en 3. elektrische geleiders worden in afbeelding 4 weergegeven.
Isolatoren hebben een zeer grote bandafstand. Hoe groter de bandafstand, des te meer energie is nodig om een valentie-elektron in een vrij geleidingselektron om te zetten. Dat betekent dat hoe meer energie zelfs voor zeer kleine stromen nodig is, des te beter de isolator isoleert. De verboden band is dus zeer breed.
Bij een halfgeleider is deze verboden band al wat smaller. Alleen al de toevoer van iets meer warmte-energie maakt een elektrische stroom mogelijk. Bij de halfgeleider germanium is bijvoorbeeld ongeveer 50° Celsius al voldoende om een merkbare stroom te laten vloeien.
Het laatste diagram laat zien dat de valentieband van een geleider overgaat in de geleidingsband. Er is praktisch geen verboden band aanwezig. Een geringe toevoer van energie kan valentie-elektronen in vrije geleidingselektronen omzetten. Daarom zijn deze materialen goede elektrische geleiders.