Hoekreflector of radarreflector
Afbeelding 1: Driehoekige hoekreflector als uitsnede van een holle kubus
Afbeelding 2: Reflectie aan twee oppervlakken die loodrecht op elkaar staan
Hoekreflectoren worden gebruikt om een bijzonder sterke radarecho van objecten te erzeugen, die anders slechts een zeer klein effectief radarreflectie-oppervlak hebben. Een hoekreflector bestaat uit twee of drie elektrisch geleidende oppervlakken die onder een hoek van 90° ten opzichte van elkaar zijn aangebracht. Invallende elektromagnetische golven worden door meervoudige reflectie precies teruggekaatst in de richting waaruit zij komen. Daardoor leveren ook kleine objecten met een gering reflectie-oppervlak een voldoende sterke echo op.
De afzonderlijke oppervlakken van de hoekreflector moeten groot zijn ten opzichte van de golflengte. Hoe groter een hoekreflector is, des te meer energie wordt gereflecteerd. Op kleinere boten worden hoekreflectoren zo hoog mogelijk aan een mast bevestigd om door de kromming van de aarde veroorzaakte bereikverliezen te verminderen. Waar een te grote windbelasting problemen zou veroorzaken, worden ook uitvoeringen met een bolvormige of cilindrische omhulling gebruikt.
Als de golf in de driedimensionale ruimte moet worden teruggestraald, moet de hoekreflector uit drie reflecterende platen bestaan. Hij wordt dan een trihedrale hoekreflector genoemd. Er vinden dus drie reflecties plaats voordat de straal weer in de oorspronkelijke richting wordt teruggekaatst. Wiskundig wordt dit geval behandeld als een dubbele toepassing van de formule voor slechts twee reflecterende oppervlakken. (Het resultaat van de eerste toepassing van de formule wordt bij de tweede toepassing als een van de twee invoerwaarden gebruikt.)
Berekening van hoekreflectoren
Afbeelding 3: De referentie voor het effectieve radarreflectie-oppervlak: een metalen bol waarvan de projectie een cirkel vormt met een oppervlakte van 1 m2.
Afbeelding 3: De referentie voor het effectieve radarreflectie-oppervlak: een metalen bol waarvan de projectie een cirkel vormt met een oppervlakte van 1 m2.
Afbeelding 4: Afhankelijkheid van het effectief zichtbare oppervlak van de invalshoek van het radarapparaat
Afbeelding 4: Afhankelijkheid van het effectief zichtbare oppervlak van de invalshoek van het radarapparaat
De aanduiding van een oppervlak berust op de vergelijking met een isotrope bolstraler. Als referentiereflector wordt hierbij een bolvormige ideale geleider aangenomen, waarvan de projectie op een vlak loodrecht op de projectierichting, dus de schaduw op dat vlak, een oppervlakte van één vierkante meter heeft. Dit cirkelvormige oppervlak heeft een diameter van ongeveer 1,33 m. Van deze referentiereflector werkt echter slechts een zeer klein oppervlak effectief als terugstraler: het gaat slechts om enkele centimeters precies in het midden, die de invallende energie in de richting van het radarapparaat reflecteren. Alle andere oppervlakken verdelen de invallende energie gelijkmatig over de ruimte. Hieruit volgt dat een kleine, handzame hoekreflector met geometrische afmetingen van slechts enkele centimeters een effectief radarreflectie-oppervlak van meerdere vierkante meters kan hebben. Men moet eenvoudigweg weten dat een waarde van bijvoorbeeld 12 m2 in feite alleen betekent dat deze kleine hoekreflector bij een bepaalde resonantiefrequentie hetzelfde effectieve reflectie-oppervlak heeft als 12 van zulke bollen, elk met een op een vlak geprojecteerde oppervlakte van één vierkante meter.
Omdat een dergelijke bol niet richtingsafhankelijk is, zou zij ook bij een bistatische radar een echosignaal produceren. Een hoekreflector kan dat niet. De energie die door een bol in bijna alle richtingen wordt verstrooid, wordt door de hoekreflector uitsluitend geconcentreerd in precies de richting waaruit hij wordt aangestraald. Daardoor ontstaan bij hoekreflectoren in bepaalde richtingen effectieve radarreflectie-oppervlakken die de geometrische afmetingen van de hoekreflector ruimschoots overtreffen.
Bij de berekening moeten drie aspecten in aanmerking worden genomen. Het effectieve radarreflectie-oppervlak is afhankelijk van:
- het frequentieonafhankelijk berekende zichtbare oppervlak,
- de invalshoek van het radarapparaat en
- mogelijke resonanties bij bepaalde frequenties.
Zichtbaar oppervlak
Wanneer voorlopig wordt aangenomen dat de randlengten van de hoekreflector aanzienlijk groter zijn dan de golflengte, kan het effectieve oppervlak volgens de wetten van de geometrische optica worden berekend. De basis van de berekening is dus de projectie van de hoekreflector op een vlak dat loodrecht op de radarstraling staat. In afbeelding 5 is dit het lijnstuk AB. Men kan dit beschouwen als de radarschaduw van de hoekreflector op een denkbeeldig vlak dat loodrecht op de radarstraling staat. Dit equivalente oppervlak, dat alleen rekenkundig bestaat, is het grootst wanneer de straling evenwijdig aan het symmetrievlak invalt, dus onder een hoek van precies 45° op alle platen van de hoekreflector.
Er is sprake van een uitzonderingssituatie wanneer de straling precies loodrecht op een van de afzonderlijke oppervlakken van de hoekreflector invalt. In dat geval werkt dit oppervlak met zijn volledige afmetingen als een vlakke spiegel. Daarom geldt de hierna afgeleide formule alleen onder de voorwaarde dat de invallende straling minder dan 45° van het symmetrievlak („Boresight”) afwijkt.
In dit geval vormt de lengte van de „schaduw” een zijde van een gelijkbenige driehoek waarvan de hypotenusa gelijk is aan de zijlengte van de hoekreflector. Het oppervlak bedraagt dan:
| Aproj = AWR· 20,5 | met | AWR = het oppervlak van slechts één zijde van de hoekreflector Aproj = de projectie ervan, dus de „schaduw” |
(1) |
Uit de tabel op de pagina met de uitleg van het effectieve radarreflectie-oppervlak kennen we de formule voor het berekenen van het reflectie-oppervlak van een vlakke plaat. Deze formule is afgeleid uit de berekening van de vrije-ruimteverzwakking, waarbij een rechthoekige plaat wordt beschouwd als een uitsnede van een boloppervlak:
| σ = | 4·π·A2 | met | A = oppervlak van een reflecterende plaat λ = golflengte van het verkennende radarapparaat |
(2) |
| λ2 |
Deze formule kan in het algemeen worden gebruikt om het effectieve radarreflectie-oppervlak te berekenen wanneer het werkzame oppervlak van de hoekreflector bekend is (zie voorbeeld). De volgende afleidingen van deze formule vervangen slechts het door parallelprojectie verkregen oppervlak Aproj door werkelijk meetbare oppervlakken of lengten, zoals een randlengte. Door formule (1) in formule (2) in te vullen, verkrijgen we:
| σ = | 4·π·(AWR · 20,5)2 | = | 8·π·(AWR)2 | met | AWR = oppervlak van één wand van de hoekreflector λ = golflengte van het verkennende radarapparaat |
(3) |
| λ2 | λ2 |
Deze formule geldt voor hoekreflectoren met twee oppervlakken wanneer deze vanuit de hoofdrichting („Boresight”) door een radarapparaat worden aangestraald. De vermelding van de golflengte wijst hier nog niet op resonantie, maar is het gevolg van het feit dat bij de afleiding van de formule voor de vrije-ruimteverzwakking een fictieve antennewinst is meegenomen (nauwkeuriger gezegd: de apertuur van de ontvangstantenne). Zeevarenden kunnen voor de golflengte bij benadering 3 cm aannemen, aangezien de meeste maritieme navigatieradars rond 10 GHz werken.
Afbeelding 5: Het projectie-oppervlak wordt aan één zijde verkleind tot het lijnstuk AC
Invalshoek
Voor stralen die onder een andere hoek dan 45° op deze plaat invallen, zijn de „schaduwen” van de afzonderlijke zijden niet meer even groot. Effectief werkt echter alleen het kleinere projectie-oppervlak van de hoekreflector. Zelfs wanneer het tweede oppervlak van de hoekreflector een veel grotere „schaduw” zou werpen, kan het immers alleen de energie opnieuw reflecteren die ook door de eerste, kleiner geprojecteerde plaat wordt gereflecteerd. De energie die op het oppervlak met de zijde BC invalt, wordt slechts eenmaal gereflecteerd en daardoor onder een andere hoek uitgestraald. Deze richting bereikt de ontvanger van het radarapparaat niet en kan daarom door de monostatische radar niet worden benut. Het effectief bruikbare oppervlak is dus slechts tweemaal zo groot als het kleinere projectie-oppervlak. Voor hoeken 0° < Θ < 90° bedragen de effectieve afmetingen van de projectie:
| Aäquiv = kleiner deeloppervlak + deel van het grotere deeloppervlak | (4) |
| Aäquiv = AWR·sin Θ + AWR·tan Θ ·cos Θ = 2 AWR·sin Θ |
| σ = | 16·π·(AWR)2 | ·sin2 Θ | (5) |
| λ2 |
Afbeelding 6: Dezelfde fase door gelijke afstanden: a+b+c = a’+b’+c’
Invloed van resonantie
Het beeld dat een metalen oppervlak voor elektromagnetische golven als een spiegel werkt, is slechts een vereenvoudiging. In werkelijkheid neemt het metalen oppervlak de energie op, gaat het zelf trillen en straalt het de energie vervolgens weer uit. De richtwerking ontstaat door de faseverschillen tussen de trillingen op de verschillende plaatsen, die worden veroorzaakt door de looptijdverschillen van het onder een schuine hoek invallende stralingsveld. De stromen die door dit veld in een eenvoudige metalen plaat worden geïnduceerd, produceren in de ontvanger een uiterst zwak signaal, omdat veel zijlobben de energie van de secundaire straling verdelen. Pas wanneer de twee metalen platen onder een hoek van 90° tegenover elkaar staan, wekken de stromen een sterker veld van secundaire straling op, waarvan de golven uitsluitend in de invalrichting van de straling in fase zijn.
Net als bij chaff kunnen de afmetingen van het reflecterende oppervlak in resonantie komen met de golflengte. In de polarisatierichting moet het reflecterende oppervlak ten minste een halve golflengte lang zijn. Maar! Er zijn minstens twee reflecterende oppervlakken betrokken, zodat de kleinste resonantielengte van de hoekreflector een volledige golflengte bedraagt.
Door resonantie kan bij een hoekreflector met een breedte van één golflengte een effectief radarreflectie-oppervlak worden gemeten dat tot viermaal groter is dan op grond van de geometrische afmetingen kan worden verwacht. De reflector kan ook door hogere harmonischen worden aangeslagen. De winst door resonantie wordt bij elke hogere harmonische echter gehalveerd. Vanaf een afmeting van tien golflengten is geen invloed meer waarneembaar. Het resonantiegedrag heeft echter ook een negatief effect: bij oneven veelvouden van een halve golflengte (1,5λ, 2,5λ …) wordt een vermindering van het effectieve radarreflectie-oppervlak met dezelfde factoren waargenomen.
Trihedrale hoekreflectoren
Afbeelding 7: Hoekreflector uit drie vierkante oppervlakken
Afbeelding 7: Hoekreflector uit drie vierkante oppervlakken
Omdat een hoekreflector met twee oppervlakken (dihedraal) bij een afwijking van de invallende stralen ten opzichte van het vlak dat loodrecht op de rand staat, niet meer in de richting van het radarapparaat terugstraalt, worden meestal hoekreflectoren met drie oppervlakken gebruikt. Deze worden in de meetkunde trihedraal genoemd.
Trihedrale hoekreflector uit vierkante platen
Deze hoekreflectoren bestaan uit drie vierkante platen die onder een hoek van 90° aan elkaar zijn gelast. Het geprojecteerde oppervlak bestaat nu dus uit drie deeloppervlakken, die eveneens met formule (1) worden berekend. Deze formule moet nu echter per oppervlak tweemaal worden toegepast, terwijl het resultaat driemaal wordt meegerekend.
| σ = | 12·π·(AWR)2 | ·sin2 Θ | (6) |
| λ2 |
Ook deze formule geldt alleen voor hoekreflectoren met drie oppervlakken wanneer zij vanuit de richting van de symmetrieas („Boresight”) door een radarapparaat worden aangestraald. Het betreft dus de maximaal bereikbare waarde. In de praktijk zal de hoekreflector in de meeste gevallen echter een aanzienlijk kleiner effectief radarreflectie-oppervlak vertonen, omdat het hier berekende bijzondere geval slechts zelden voorkomt.
Afbeelding 8: Hoekreflector uit drie driehoekige oppervlakken
Afbeelding 8: Hoekreflector uit drie driehoekige oppervlakken
Trihedrale driehoekige hoekreflector (uit driehoekige platen)
Een hoekreflector met drie vierkante oppervlakken is mechanisch relatief instabiel. Daarom worden de deeloppervlakken meestal verkleind tot driehoekige vormen, zoals weergegeven in afbeelding 1 en afbeelding 8. Hierdoor wordt ook het effectieve radarreflectie-oppervlak aanzienlijk kleiner. Daar staat tegenover dat een hoekreflector uit driehoekige oppervlakken een grotere openingshoek heeft. Het effectieve radarreflectie-oppervlak van deze driehoekige hoekreflector wordt berekend volgens:
| σ = | 4·π·a4 | met | a = lengte van de zijden van de drie gelijkbenige driehoeken λ = golflengte van het verkennende radarapparaat |
(7) |
| 3·λ2 |
Een dergelijke hoekreflector heeft een openingshoek van bijna 40°, voordat de gereflecteerde energie onder de uit het antennediagram bekende −3 dB-grens daalt. Daarom worden maximaal acht van dergelijke hoekreflectoren tot een kubus samengevoegd. Hierdoor is in elke richting ten minste één reflector werkzaam.
Deze hoekreflector bestaat geometrisch uit 12 gelijkbenige driehoeken. Bij de praktische bouw wordt echter, wanneer de plaatdikte buiten beschouwing wordt gelaten, uitgegaan van drie even grote vierkante platen, waarvan er één diagonaal wordt gehalveerd en een tweede diagonaal in vier delen wordt verdeeld. De hoekreflector wordt vervolgens symmetrisch uit deze zeven delen aan elkaar gelast (puntlassen in het midden en langs de randen volstaan, maar het is zeer belangrijk dat de rechte hoeken nauwkeurig worden aangehouden). Bij een randlengte van de vierkante platen van 0,5 m heeft deze zelfgebouwde hoekreflector in de I/J-band een effectief radarreflectie-oppervlak dat ruim meer dan vijfhonderdmaal zo groot is als dat van een kleine roeiboot zonder deze hoekreflector. Een dergelijk doel kan op de radar in de binnenvaart niet meer over het hoofd worden gezien.