Wzmacniacz o polach skrzyżowanych (Amplitron)
falowodu
falowodu
rezonatorów wnękowych
tłumiący
Rysunek 2: Kołowe tory wybranych elektronów we wzmacniaczu o polach skrzyżowanych
falowodu
falowodu
rezonatorów wnękowych
tłumiący
Rysunek 2: Kołowe tory wybranych elektronów we wzmacniaczu o polach skrzyżowanych
Wzmacniacz o polach skrzyżowanych (Amplitron)
Rysunek 1: Chłodzony wodą Amplitron L–4756A w położeniu transportowym
Wzmacniacz o polach skrzyżowanych (Amplitron) ma budowę podobną do magnetronu, lecz w przeciwieństwie do niego nie jest generatorem samowzbudnym, lecz stosunkowo szerokopasmowym wzmacniaczem. W literaturze stosuje się również inne określenia Amplitronu, które niekiedy wskazują na różne zastosowania:
- Platinotron ogólne określenie lampy z falą wsteczną o zamkniętym strumieniu elektronów i przerwanym układzie spowalniającym;
- Amplitron Platinotron pracujący jako nieliniowy wzmacniacz mocy;
- Stabilotron specjalna odmiana Amplitronu ze sprzężeniem zwrotnym i obwodem rezonansowym jako stabilny generator w.cz.;
- Wzmacniacz magnetronowy (nazwa potoczna)
- Wzmacniacz o polach skrzyżowanych
starsza nazwa funkcjonalna
(ang.: Crossed-Field Amplifier, CFA)
- Platinotron ogólne określenie lampy z falą wsteczną o zamkniętym strumieniu elektronów i przerwanym układzie spowalniającym;
- Amplitron Platinotron pracujący jako nieliniowy wzmacniacz mocy;
- Stabilotron specjalna odmiana Amplitronu ze sprzężeniem zwrotnym i obwodem rezonansowym jako stabilny generator w.cz.;
- Wzmacniacz magnetronowy (nazwa potoczna)
- Wzmacniacz o polach skrzyżowanych
starsza nazwa funkcjonalna
(ang.: Crossed-Field Amplifier, CFA)
- Platinotron ogólne określenie lampy z falą wsteczną o zamkniętym strumieniu elektronów i przerwanym układzie spowalniającym;
- Amplitron Platinotron pracujący jako nieliniowy wzmacniacz mocy;
- Stabilotron specjalna odmiana Amplitronu ze sprzężeniem zwrotnym i obwodem rezonansowym jako stabilny generator w.cz.;
- Wzmacniacz magnetronowy (nazwa potoczna)
- Wzmacniacz o polach skrzyżowanych
starsza nazwa funkcjonalna
(ang.: Crossed-Field Amplifier, CFA)
Stabilotron jest układem oscylatora składającym się ze wzmacniacza o polach skrzyżowanych z zewnętrznym dodatnim sprzężeniem zwrotnym realizowanym przez bardzo stabilny rezonator wnękowy.
Budowa wzmacniacza o polach skrzyżowanych
Wzmacniacz o polach skrzyżowanych, często nazywany Amplitronem, należy podobnie jak magnetron do grupy lamp czasu przelotu, w których strumień elektronów oddziałuje z falą elektromagnetyczną rozchodzącą się wzdłuż linii spowalniającej. Podobnie jak magnetron, Amplitron składa się z katody, koncentrycznie rozmieszczonego wokół niej bloku anodowego z układem spowalniającym utworzonym z szeregu rezonatorów wnękowych oraz z układu magnetycznego. Wzmacniacz o polach skrzyżowanych jest bardzo wydajną lampą wzmacniającą i jest również przystosowany do bardzo dużych mocy. W przeciwieństwie do magnetronu wzmacniacz o polach skrzyżowanych nie jest jednak generatorem samowzbudnym, lecz stosunkowo szerokopasmowym wzmacniaczem. Zasadnicza różnica między magnetronem a wzmacniaczem o polach skrzyżowanych polega na tym, że ten ostatni nie ma zamkniętego układu spowalniającego z tylko jednym wyjściem, lecz posiada zarówno wejście, jak i wyjście, układ spowalniający jest przerwany, a wzmacniacz o polach skrzyżowanych musi mieć na anodzie nieparzystą liczbę rezonatorów.
dodatkowo
przyspieszany
jest hamowany
przez bardziej
ujemne
napięcie
Rysunek 3: Sygnał wejściowy wzbudza pierwszy rezonator do drgań.
dodatkowo
przyspieszany
hamowany przez
bardziej ujemne
napięcie
Rysunek 3: Sygnał wejściowy wzbudza pierwszy rezonator do drgań.
Zasada działania wzmacniacza o polach skrzyżowanych
Pomiędzy silnie ujemnie naładowaną katodą tlenkową a wewnętrzną powierzchnią elementów rezonansowych na anodzie, która zazwyczaj znajduje się na potencjale masy, powstaje silne pole elektryczne przyspieszające elektrony emitowane z katody w kierunku anody. Prostopadle do niego działa pole magnetyczne silnego magnesu trwałego lub elektromagnesu, stąd nazwa „pola skrzyżowane”. Przy braku drgań wejściowych pole magnetyczne powoduje, że elektrony poruszają się do anody po równomiernych torach kołowych (patrz rysunek 2). (W praktyce należy jednak możliwie unikać właśnie takiego przypadku, gdy przy pełnym napięciu anodowym nie występuje sygnał wejściowy, ponieważ lampa wytwarza wtedy bardzo silny szum.)
Jeżeli przez falowód wejściowy zostaną doprowadzone drgania wysokiej częstotliwości do pierwszego rezonatora wnękowego (patrz rysunek 3), na jego ściankach działowych powstaje dodatkowe pole elektryczne nakładające się na stałe napięcie anodowe. Częstotliwość wzmacnianego sygnału jest tak wysoka, że elektrony są zbyt wolne, aby w czasie jednego okresu drgań dotrzeć do anody. Dodatkowe dodatnie napięcie pojawiające się lokalnie na ściankach działowych dodatkowo przyspiesza część elektronów, natomiast przeciwne, bardziej ujemne napięcie nieco hamuje inne elektrony. Szybsze elektrony doganiają wolniejsze i grupują się w maksima ładunku przestrzennego („pakiety elektronów”). Pod wpływem radialnego pola elektrycznego działającego między katodą a anodą, na które nakłada się napięcie wysokiej częstotliwości, oraz prostopadłego do niego pola magnetycznego elektrony poruszają się teraz po torach epicykloidalnych. Prędkość tych pakietów elektronów podczas ich przelotu obok rezonatorów wnękowych jest nieco większa od prędkości propagacji drgań wejściowych przechodzących od rezonatora do rezonatora. W rezultacie pakiety te są jako całość hamowane i przekazują swoją energię drganiom w układzie rezonatorów. W ten sposób drgania są wzmacniane.
Rysunek 4: Oddziaływanie między rezonatorem wnękowym a maksimami ładunku przestrzennego
Rysunek 4: Oddziaływanie między rezonatorem wnękowym a maksimami ładunku przestrzennego
Rysunek 5: Maksima ładunku przestrzennego jako niepełne „koło szprychowe” w przestrzeni oddziaływania wzmacniacza o polach skrzyżowanych
Rysunek 5: Maksima ładunku przestrzennego jako niepełne „koło szprychowe” w przestrzeni oddziaływania wzmacniacza o polach skrzyżowanych
Podobnie jak w magnetronie, maksima ładunku przestrzennego tworzą się w postaci obracającego się „koła szprychowego” (patrz rysunek 4), które jednak podczas obrotu nie może zakreślić pełnego okręgu. Tuż przed ostatnim rezonatorem wnękowym elektrony docierają do anody i przekazują swoją energię drganiom wysokiej częstotliwości. W tym miejscu można je mierzyć jako stały prąd anodowy lampy. Ze względu na nieparzystą liczbę rezonatorów części energii niewyprowadzone na wyjście powodowałyby teraz ujemne sprzężenie zwrotne na wejściu. Aby temu zapobiec, w pojedynczym rezonatorze znajdującym się między wejściem a wyjściem lampy (narysowanym na samym dole rysunku) umieszcza się blok materiału tłumiącego zawierającego grafit.
Szerokość pasma wzmacniacza o polach skrzyżowanych zależy od konstrukcji rezonatorów wnękowych i wynosi około ±5% częstotliwości środkowej. Moc wyjściowa może osiągać kilka megawatów mocy impulsowej oraz kilkadziesiąt kilowatów mocy średniej. Aby zapobiec niepożądanym modom pracy, podobnie jak w magnetronie, wymagany mod jest wymuszany za pomocą pierścieni zwierających, które jednak nie są ciągłe, ponieważ nie mogą bezpośrednio zwierać wejścia i wyjścia.
Zastosowanie wzmacniacza o polach skrzyżowanych
Ze względu na szczególne właściwości dotyczące szerokości pasma, wysoką sprawność oraz możliwość wzmacniania dużych mocy wzmacniacz o polach skrzyżowanych znalazł szerokie zastosowanie zarówno w technice radarowej, jak i telekomunikacyjnej. Jest stosowany niemal wyłącznie jako wysokiej mocy stopień końcowy nadajnika. Stopień ten może składać się z kilku lamp połączonych kolejno szeregowo. Wymagania dotyczące liniowości w całym paśmie są bardzo wysokie, aby nie dopuścić do zniekształceń kształtu sygnału nadawanego. Wzmacniacze o polach skrzyżowanych mają stosunkowo niewielkie maksymalne wzmocnienie wynoszące 3 do 20 dB. Dlatego ze względu na większe wzmocnienie jako przedwzmacniacze stosuje się zwykle lampy z falą bieżącą. Zaletą wzmacniaczy o polach skrzyżowanych jest to, że przy braku napięcia anodowego sygnał wejściowy przechodzi na wyjście tylko z niewielkim tłumieniem. Wykorzystuje się to do budowy układów redundantnych jako zabezpieczenia przed awarią oraz do zmniejszania maksymalnej mocy nadawczej odpowiednio do zadania, bez konieczności stosowania specjalnych linii obejściowych.
Obecnie również nadajniki półprzewodnikowe są w stanie osiągnąć,
wprawdzie nie wspomnianą moc impulsową, lecz moc średnią wzmacniacza o polach skrzyżowanych.
Wraz z tendencją do stosowania nowocześniejszych wielofunkcyjnych radarów z aktywną anteną i
cyfrowym kształtowaniem wiązki
wzmacniacze o polach skrzyżowanych są coraz częściej wypierane jako stopnie końcowe nadajników.
Uwaga: William C. Brown z firmy Raytheon nazwał swój wynalazek „Amplitron”. Nazwa ta jest obecnie znakiem towarowym firmy Raytheon dla jej serii wzmacniaczy o polach skrzyżowanych.