Kruisveldversterker (Amplitron)
ingang
uitgang
holteresonatoren
materiaal
Figuur 2: Cirkelvormige banen van geselecteerde elektronen in een kruisveldversterker
ingang
uitgang
holteresonatoren
materiaal
Figuur 2: Cirkelvormige banen van geselecteerde elektronen in een kruisveldversterker
Kruisveldversterker (Amplitron)
Figuur 1: Watergekoelde Amplitron L–4756A in transportstand
De kruisveldversterker (Amplitron) heeft een vergelijkbare opbouw als een magnetron, maar is in tegenstelling daarmee geen zelfoscillerende oscillator, maar een relatief breedbandige versterker. In de literatuur worden voor de Amplitron ook andere benamingen gebruikt, die soms verschillende toepassingen aanduiden:
- Platinotron verzamelnaam voor een terugwaartse-golfbuis met gesloten elektronenstroom en onderbroken vertragingssysteem;
- Amplitron Platinotron als niet-lineaire vermogensversterker;
- Stabilotron speciale uitvoering van de Amplitron met terugkoppeling en resonantiekring als stabiele HF-generator;
- Magnetronversterker (gebruikelijke benaming)
- Kruisveldversterker
oudere functionele benaming
(Engels: Crossed-Field Amplifier, CFA)
- Platinotron verzamelnaam voor een terugwaartse-golfbuis met gesloten elektronenstroom en onderbroken vertragingssysteem;
- Amplitron Platinotron als niet-lineaire vermogensversterker;
- Stabilotron speciale uitvoering van de Amplitron met terugkoppeling en resonantiekring als stabiele HF-generator;
- Magnetronversterker (gebruikelijke benaming)
- Kruisveldversterker
oudere functionele benaming
(Engels: Crossed-Field Amplifier, CFA)
- Platinotron verzamelnaam voor een terugwaartse-golfbuis met gesloten elektronenstroom en onderbroken vertragingssysteem;
- Amplitron Platinotron als niet-lineaire vermogensversterker;
- Stabilotron speciale uitvoering van de Amplitron met terugkoppeling en resonantiekring als stabiele HF-generator;
- Magnetronversterker (gebruikelijke benaming)
- Kruisveldversterker
oudere functionele benaming
(Engels: Crossed-Field Amplifier, CFA)
De Stabilotron is een oscillatorschakeling die bestaat uit een kruisveldversterker met externe positieve terugkoppeling via een zeer stabiele holteresonator.
Opbouw van de kruisveldversterker
De kruisveldversterker, vaak Amplitron genoemd, behoort net als de magnetron tot de groep van looptijdbuizen, waarin de elektronenstroom in wisselwerking treedt met een elektromagnetische golf die zich langs een vertragingslijn voortplant. Net als de magnetron bestaat de Amplitron uit de kathode, het concentrisch daaromheen aangebrachte anodeblok met een vertragingssysteem van meerdere holteresonatoren en een magnetisch systeem. De kruisveldversterker is een zeer efficiënte versterkerbuis en is eveneens ontworpen voor zeer hoge vermogens. In tegenstelling tot de magnetron is de kruisveldversterker echter geen zelfoscillerende oscillator, maar een relatief breedbandige versterker. Het wezenlijke verschil tussen de magnetron en de kruisveldversterker is dat deze laatste geen gesloten vertragingssysteem met slechts één uitgang heeft, maar zowel over een ingang als een uitgang beschikt, het vertragingssysteem is onderbroken en de kruisveldversterker noodzakelijkerwijs een oneven aantal resonatoren op de anode moet hebben.
extra
versneld
wordt door
negatievere
spanning
afgeremd
Figuur 3: Het ingangssignaal brengt de eerste resonator in trilling.
extra
versneld
door negatievere
spanning
afgeremd
Figuur 3: Het ingangssignaal brengt de eerste resonator in trilling.
Werking van de kruisveldversterker
Tussen de sterk negatief geladen oxidekathode en het binnenoppervlak van de resonantie-elementen op de anode, die meestal op aardpotentiaal ligt, ontstaat een sterk elektrisch veld dat de uit de kathode tredende elektronen in de richting van de anode versnelt. Loodrecht daarop staat het magnetische veld van een sterke permanente magneet of elektromagneet, vandaar de naam „kruisveld”. Bij afwezigheid van een ingangstrilling zorgt dit magnetische veld ervoor dat de elektronen langs gelijkmatige cirkelbanen naar de anode bewegen (zie figuur 2). (In de praktijk moet juist deze toestand, waarbij bij volledige anodespanning geen ingangssignaal aanwezig is, zoveel mogelijk worden vermeden, omdat de buis anders zeer sterke ruis produceert.)
Wanneer via de ingangsgolfpijp een hoogfrequente trilling aan de eerste holteresonator wordt toegevoerd (zie figuur 3), ontstaat aan de scheidingswanden daarvan een extra elektrisch veld dat zich bij de gelijkspanning van de anode optelt. De te versterken hoge frequentie is zo hoog dat de elektronen te langzaam zijn om binnen één oscillatieperiode de anode te bereiken. De plaatselijk aan de scheidingswanden optredende extra positieve spanning versnelt sommige elektronen extra, terwijl het tegenovergestelde, negatievere potentiaal andere elektronen enigszins afremt. Snellere elektronen halen de langzamere elektronen in en groeperen zich tot maxima van ruimtelading („elektronenpakketten”). Onder invloed van het radiaal tussen kathode en anode werkende elektrische veld, waarop de hoogfrequente spanning is gesuperponeerd, en het loodrecht daarop werkende magnetische veld bewegen de elektronen zich nu langs epicycloïdale banen. De snelheid van deze elektronenpakketten is bij het passeren van de holteresonatoren iets hoger dan de voortplantingssnelheid van de ingangstrilling die zich van resonator tot resonator voortplant. Daardoor worden deze pakketten als geheel afgeremd en geven daarbij hun energie af aan de trilling in het resonatorsysteem. Hierdoor wordt deze trilling versterkt.
Figuur 4: Wisselwerking tussen een holteresonator en de ruimteladingsmaxima
Figuur 4: Wisselwerking tussen een holteresonator en de ruimteladingsmaxima
Figuur 5: De ruimteladingsmaxima als een onvolledig „spaakwiel” in de interactieruimte van de kruisveldversterker
Figuur 5: De ruimteladingsmaxima als een onvolledig „spaakwiel” in de interactieruimte van de kruisveldversterker
Net als bij een magnetron ontstaan deze ruimteladingsmaxima in de vorm van een roterend „spaakwiel” (zie figuur 4), dat tijdens de rotatie echter geen volledige cirkel kan beschrijven. Kort vóór de laatste holteresonator hebben de elektronen de anode bereikt en hun energie aan de hoogfrequente trilling afgegeven. Hier kunnen zij als gelijkstroom van de anode in de buis worden gemeten. Door het oneven aantal resonatoren zouden niet uitgekoppelde delen van de energie nu aan de ingang een negatieve terugkoppeling veroorzaken. Om dit te voorkomen wordt in de enkele resonator tussen de ingang en uitgang van de buis (onderaan in de afbeelding weergegeven) een blok grafiethoudend dempingsmateriaal aangebracht.
De bandbreedte van de kruisveldversterker hangt af van de constructie van de holteresonatoren en bedraagt ongeveer ±5% van de middenfrequentie. Het uitgangsvermogen kan meerdere megawatt pulsvermogen en enkele tientallen kilowatt gemiddeld vermogen bereiken. Om ongewenste bedrijfsmodi te voorkomen, wordt net als bij de magnetron de gewenste modus afgedwongen door kortsluitringen, die echter niet doorlopend zijn, omdat zij de ingang en uitgang niet rechtstreeks mogen kortsluiten.
Toepassing van de kruisveldversterker
Door zijn bijzondere eigenschappen op het gebied van bandbreedte, zijn hoge efficiëntie en de mogelijkheid om grote vermogens te versterken, heeft de kruisveldversterker een brede toepassing gevonden in zowel radartechniek als communicatietechniek. Hij wordt vrijwel uitsluitend gebruikt als krachtige eindtrap van een zender. Deze kan bestaan uit meerdere buizen die achter elkaar in serie zijn geschakeld. De eisen aan de lineariteit binnen de bandbreedte zijn zeer hoog om vervorming van de vorm van het uitgezonden signaal te voorkomen. Kruisveldversterkers hebben een relatief geringe maximale versterking van 3 tot 20 dB. Vanwege hun hogere versterking worden daarom doorgaans lopende-golfbuizen als voorversterkers gebruikt. Een voordeel van kruisveldversterkers is dat bij afwezigheid van anodespanning het ingangssignaal met slechts geringe demping naar de uitgang wordt doorgelaten. Dit wordt gebruikt om redundante oplossingen als beveiliging tegen uitval te realiseren en om het maximale zendvermogen afhankelijk van de taak te verminderen, zonder dat speciale omloopleidingen nodig zijn.
Tegenwoordig zijn ook halfgeleiderzenders in staat om,
weliswaar niet het genoemde pulsvermogen, maar wel het gemiddelde vermogen van een kruisveldversterker te bereiken.
Met de trend naar modernere multifunctionele radars met actieve antennes en
digitale bundelvorming
worden kruisveldversterkers als eindtrap van zenders steeds meer verdrongen.
Opmerking: William C. Brown van Raytheon noemde zijn uitvinding „Amplitron”. Deze naam is tegenwoordig een handelsmerk van Raytheon voor zijn series kruisveldversterkers.