www.radartutorial.eu www.radartutorial.eu Objaśnienie terminów

Szum w radiolokacji

Rysunek 1. Szum tła na wskaźniku typu „P”


© 2008 Christian Wolff

Rysunek 1. Szum tła na wskaźniku typu „P”

Szum w radiolokacji

Szum to przypadkowy, zazwyczaj niepożądany sygnał. Występuje w różnych zastosowaniach:

Wpływ szumu jest najbardziej zauważalny tam, gdzie sygnały użyteczne mają niski poziom, na przykład przy słabym sygnale echa w odbiorniku radaru. Szum charakteryzuje się swoimi właściwościami statystycznymi. Szum o równomiernym widmie na wszystkich częstotliwościach nazywany jest „białym” szumem. W ten sposób „biały” szum ma taką samą moc w stałym paśmie przepustowości na dowolnej częstotliwości centralnej. „Biały” szum otrzymał swoją nazwę przez analogię do białego światła, w którym, jak wiadomo, gęstość mocy spektralnej jest rozłożona w całym widzialnym zakresie. Innym rodzajem szumu elektronicznego jest tak zwany „różowy” szum, którego gęstość widmowa mocy jest zależna od częstotliwości typu 1/f. Szum występuje prawie we wszystkich urządzeniach elektronicznych i jest wynikiem wielu czynników.

Źródła szumu powstają zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz rozpatrywanego obwodu. Oprócz mocy sygnału użytecznego antena radaru odbiera moc szumu (moc zakłóceń). Intensywność odbieranego szumu zależy od częstotliwości roboczej f i szerokości pasma przepustowego odbiornika B. Często do oceny szumu podaje się równoważną temperaturę szumu anteny, przy czym należy zauważyć, że zależy ona od kąta miejsca. Jest ona związana z mocą zakłóceń pochodzących z pozaziemskich źródeł promieniowania (szum galaktyczny lub kosmiczny), znajdujących się głównie w Drodze Mlecznej, a także będących wynikiem pochłaniania promieniowania elektromagnetycznego w atmosferze i temperatury szumowej Ziemi. Ponieważ takich szumów nie można oddzielić od sygnałów użytecznych (w przypadku radaru – sygnałów echa celów), odebrany szum zostanie wzmocniony we wszystkich kaskadach odbiornika radaru, podobnie jak sygnały użyteczne.

Źródła szumu znajdujące się wewnątrz obwodu tworzą moc szumu wewnętrznego. Najczęstsze przyczyny to: szum urządzeń półprzewodnikowych, szum cieplny rezystancji omowej lub przewodności, a także prądy szumowe nośników ładunku. Szum cieplny powstaje w wyniku nierównomiernego ruchu nośników ładunku w materiale rezystancyjnym podczas przepływu prądu. Średnia wartość tego prądu w czasie wynosi zero, a wartość średnia kwadratowa nie jest równa zero.

Rysunek 2. Szum na otwartym kablu pomiarowym oscyloskopu

Szum na otwartym kablu pomiarowym oscyloskopu
(Kliknij aby powiększyć: 640·480px = 300 kByte)

Rysunek 2. Szum na otwartym kablu pomiarowym oscyloskopu

Źródła szumu znajdujące się wewnątrz obwodu tworzą moc szumu wewnętrznego. Najczęstsze przyczyny to: szum urządzeń półprzewodnikowych, szum cieplny rezystancji omowej lub przewodności, a także prądy szumowe nośników ładunku. Szum cieplny powstaje w wyniku nierównomiernego ruchu nośników ładunku w materiale rezystancyjnym podczas przepływu prądu. Średnia wartość tego prądu w czasie wynosi zero, a średnia wartość kwadratowa nie jest równa zero.

Szumy systemu lub obwodu ocenia się za pomocą trzech różnych, ale powiązanych ze sobą parametrów:

Faktor szumu

Faktor szumu (Fn) urządzenia określa, jaka ilość szumu zostanie wprowadzona przez to urządzenie (kaskadę) dodatkowo do szumu docierającego do niego. Współczynnik szumu dla danej częstotliwości wejściowej określa się jako stosunek:

Fn = moc szumu na wyjściu

(1)

moc wyjściowa szumu wywołanego przez źródło zewnętrzne

Jak widać, współczynnik szumu jest bezwymiarowym stosunkiem.

Oprócz powyższego wyrażenia stosuje się również wyrażenie, w którym stosunek sygnału do szumu na wejściu urządzenia dzieli się przez stosunek sygnału do szumu na jego wyjściu.

Współczynnik szumu

Współczynnik szumu NF to faktor szumu wyrażony w decybelach (dB). Stanowi on stopień pogorszenia stosunku sygnału do szumu spowodowanego przez urządzenie (ścieżkę) dla danego pasma przepustowości. Wzrost mocy szumu od wejścia do wyjścia urządzenia jest większy niż wzrost mocy sygnału użytecznego. W ten sposób współczynnik szumu wskazuje na zmniejszenie stosunku sygnału do szumu. Wartość współczynnika szumu jest podana w specyfikacjach i dla nowoczesnych odbiorników wynosi od 8 do 10 dB.

Temperatura szumu

Szum w systemie można również wyrazić jako równoważną temperaturę szumu Te. Parametr ten nie ma związku z fizyczną temperaturą urządzenia (np. anteny). Temperatura szumu urządzenia jest równa temperaturze rezystora, który miałby taką samą moc szumu cieplnego w określonym paśmie częstotliwości. Uwaga: temperatura szumowa prostego rezystora jest równa jego rzeczywistej temperaturze. Natomiast temperatura szumowa diody może być wielokrotnie większa od rzeczywistej temperatury tej diody.

temperatura
szumu
moc
szumu
częstotliwość
szum
atmosferyczny
szum
kosmiczny

Rysunek 3. Zależność częstotliwości od stosunku temperatura szumu — moc szumu (ε – kąt miejsca wiązki)

temperatura
szumu
moc
szumu
częstotliwość
szum
atmosferyczny
szum
kosmiczny

Rysunek 3. Zależność częstotliwości od stosunku temperatura szumu — moc szumu (ε – kąt miejsca wiązki)

temperatura
szumu
moc
szumu
częstotliwość
szum
atmosferyczny
szum
kosmiczny

Rysunek 3. Zależność częstotliwości od stosunku temperatura szumu — moc szumu (ε – kąt miejsca wiązki)

Szum w systemie odbiorczym może mieć pochodzenie cieplne (szum cieplny) lub może być spowodowany innymi procesami generującymi szum. Większość tych innych procesów generuje szum, którego widmo i rozkład prawdopodobieństwa są podobne do szumu cieplnego. Z powodu tego podobieństwa udział wszystkich źródeł szumu można połączyć i traktować jako szum cieplny. Minimalny poziom sygnału, który można wykryć, jest ograniczony szumem cieplnym wychwytywanym przez anteny skierowane w stronę ciała doskonale czarnego (które znajduje się w temperaturze pokojowej 290°K = 17°C = 62°F), oraz szumem generowanym w podsystemach odbiornika.

Szum cieplny charakteryzuje się gęstością mocy N, która jest określana przez stosunek

N = kTB
 
gdzie:  k – stała Bolzmana (1,38·10-23 J/K)
B – szerokość pasma przepustowości w hercach
T – temperatura w kelwinach
(2)

Minimalna moc wejściowa szumu odpowiada temperaturze absolutnej zerowej Т=0°K. Przy normalnej temperaturze roboczej (Т=290°K) iloczyn kT wynosi około 4·10-21 W/Hz.

Biorąc pod uwagę wszystkie te przyczyny, wartość kTВ jest uważana za minimalną moc szumu wejściowego tylko dla pewnego idealnego odbiornika. W praktyce szum w odbiorniku jest zawsze wyższy o pewien współczynnik wyrażony w decybelach, znany jako współczynnik szumu.