James Clerk Maxwell
Rysunek 1: Fizyk James Clerk Maxwell
James Clerk Maxwell
James Clerk Maxwell (☆ 13 czerwca 1831 roku w Edynburgu – † 5 listopada 1879 roku w Cambridge) był szkockim fizykiem i matematykiem. Zasłynął z matematycznego opisu pól magnetycznych i elektrycznych, znanego jako równania Maxwella.
Maxwell oparł się przy tym na odkrytych eksperymentalnie przez Michaela Faradaya zależnościach między ruchem magnesu a napięciem indukowanym przez niego w przewodniku elektrycznym, które później sformułowano jako prawo indukcji elektromagnetycznej. Faraday mówił jeszcze o pojedynczych liniach sił, które poruszający się magnes miał ciągnąć za sobą. Maxwell wyobrażał sobie natomiast, że cała przestrzeń wokół magnesu jest wypełniona polem sił. Do obliczenia tego pola konieczne były złożone równania różniczkowe. Próbował również znaleźć prawa określające zachowanie dowolnego układu cząstek naładowanych elektrycznie, gdy znane są ich chwilowe położenie i prędkość oraz wartość pola we wszystkich jego punktach.
Po osiągnięciu tego wyniku stwierdził, że prawa odkryte eksperymentalnie przez Faradaya nie mogły być kompletne, że równania były niejednoznaczne i nie prowadziły do określonego wyniku, chyba że przyjmie się, iż nie tylko poruszający się magnes wytwarza pole elektryczne (a tym samym prąd elektryczny w przewodniku), lecz również poruszający się ładunek elektryczny wytwarza bardzo słabe pole magnetyczne. Po uwzględnieniu tego założenia wszystko stawało się spójne i można było sformułować zamknięte, jednoznaczne równania.1
- Równanie 1: Rozkład ładunku elektrycznego jest przyczyną powstania pola elektrycznego. Strumień elektryczny przez zamkniętą powierzchnię ∂ V objętości V jest wprost proporcjonalny do ładunku elektrycznego znajdującego się wewnątrz tej objętości.
- Równanie 2: Linie pola magnetycznego tworzą zamknięte krzywe. Strumień magnetyczny przez zamkniętą powierzchnię objętości jest równy ładunkowi magnetycznemu znajdującemu się w jej wnętrzu, czyli zeru, ponieważ monopole magnetyczne nie istnieją.
- Równanie 3: Pole magnetyczne zmienne w czasie wytwarza pole elektryczne. Cyrkulacja pola elektrycznego wzdłuż krzywej brzegowej ∂ A powierzchni A jest równa ujemnej zmianie w czasie strumienia magnetycznego przechodzącego przez tę powierzchnię.
- Równanie 4: Zarówno poruszający się ładunek, jak i zmienny strumień elektryczny wytwarzają pole magnetyczne. Cyrkulacja pola magnetycznego wzdłuż krzywej brzegowej ∂ A powierzchni A jest równa sumie prądu elektrycznego i zmiany w czasie strumienia elektrycznego przechodzącego przez tę powierzchnię.
Jednym z najbardziej zaskakujących wyników tych równań było stwierdzenie, że pola elektryczne i magnetyczne mogą rozchodzić się w postaci fal o dokładnie określonej prędkości, zależnej od natężenia pola elektrycznego wytwarzanego przez poruszający się magnes. Oznacza to, że poszukiwana prędkość fal odpowiada prędkości, jaką należałoby nadać magnesowi, aby wytworzone pole elektryczne miało taką samą energię jak jego własne pole magnetyczne. Prędkość ta była już znana, a Maxwell zauważył, że bardzo dobrze zgadza się z prędkością, którą wówczas przypisywano światłu. Dlatego wysunął twierdzenie, że fale świetlne mają pochodzenie elektromagnetyczne.1
Te czysto matematyczne równania przewidywały zatem istnienie fal elektromagnetycznych. Ich istnienie zostało potwierdzone dopiero 20 lat później w doświadczeniach Heinricha Rudolfa Hertza i stanowi podstawę całej radiotechniki oraz techniki radarowej.
Obecnie równań Maxwella nie stosuje się już w tej złożonej postaci całkowej. Preferowany jest tak zwany zapis nabla (symbol matematyczny: ∇ ).
Źródła:
- Louis Leprince-Ringuet et al, „Die berühmten Erfinder, Physiker und Ingenieure“, Aulis Verlag Köln (1963), ASIN: B0000BJTE0, s. 205 i nast.
- Josef Leisen, „Die Maxwell-Gleichungen verstehen“, artykuł dla Uniwersytetu w Moguncji