Duplekser odgałęźny
Rysunek 1: Przebieg prądu i napięcia w linii
Rysunek 1: Przebieg prądu i napięcia w linii
Rysunek 2: Przełącznik nadawczo-odbiorczy z kabla koncentrycznego z lampami TR i ATR
Rysunek 2: Przełącznik nadawczo-odbiorczy z odcinków kabla koncentrycznego z lampami TR i ATR
Duplekser odgałęźny
Duplekser odgałęźny jest przełącznikiem nadawczo-odbiorczym składającym się ze strojonych odcinków linii. Odcinki te są zwierane przez lampy wyładowcze lub diody pin albo pozostają liniami otwartymi i kierują energię wysokiej częstotliwości do odpowiedniego zespołu.
Warunki wstępne
Ważną właściwością odcinków linii o długości λ/4 jest transformacja impedancji. Analizując zależności między napięciem i prądem w odcinku linii, można stwierdzić, że w linii
- maksima prądu i napięcia są względem siebie przesunięte;
- maksimum prądu odpowiada minimum napięcia oraz
- maksimum napięcia odpowiada minimum prądu.
Maksimum prądu występuje wtedy, gdy linia jest zwarta. Zwarcie oznacza, że w tym miejscu nie można zmierzyć napięcia, a więc napięcie osiąga minimum. Maksimum napięcia oznacza, że w tym miejscu panują warunki takie jak w linii otwartej: prąd nie płynie.
Przy napięciu wysokiej częstotliwości maksima i minima występują naprzemiennie zgodnie z funkcją sinusoidalną. Napięcie wyprzedza prąd o 90°, co odpowiada jednej czwartej długości fali λ. Maksimum prądu i maksimum napięcia są oddalone od siebie wzdłuż linii o λ/4.
Rozpatrując impedancję, zgodnie ze wzorem R = U / I, przy maksimum napięcia, odpowiadającym minimum prądu, musi występować nieskończenie duża impedancja. Przy minimum napięcia, a więc maksimum prądu, impedancja jest równa zeru. Na skutek okresowości funkcji sinusoidalnej zwarcie po odcinku λ/4 zostaje przetransformowane w nieskończenie dużą impedancję, czyli w „linię otwartą”. Po kolejnym odcinku λ/4 ponownie można byłoby zmierzyć zwarcie.
Zasada działania dupleksera odgałęźnego
W duplekserze odgałęźnym energia nadawcza w linii, wykonanej z kabla koncentrycznego lub falowodu, jest wykorzystywana do zmiany rezystancji wewnętrznej lampy wyładowczej przez jej zapłon. W stanie normalnym lampa wyładowcza ma niemal nieskończenie dużą rezystancję wewnętrzną. Gdy gaz wypełniający lampę przechodzi w stan plazmy, czyli gdy lampa „zapala się”, jej rezystancja wewnętrzna staje się bardzo mała.
W chwili nadawania obie lampy wyładowcze przedstawione na rysunku 2 zapalają się i powodują zwarcie odpowiednio w punktach C i D. Po odcinku λ/4 zwarcie to zostaje przetransformowane w niemal nieskończenie dużą impedancję. Energia nadawcza nie ma więc innej drogi niż do anteny.
Podczas odbioru obie lampy mają bardzo dużą rezystancję wewnętrzną. Zwarcie występujące w linii za punktem C pozostaje zwarciem również po odcinku λ/2 i w ten sposób odłącza nadajnik od linii. Zwarcie w punkcie A po odcinku λ/4 przekształca się w punkcie B ponownie w bardzo dużą impedancję. Sygnały echa odbierane przez antenę widzą ją jako linię otwartą, dlatego pozostaje im jedynie droga do odbiornika.
Wady tego rodzaju dupleksera są następujące:
- pasmo pracy wynosi tylko 5%;
- przełączana moc nadawcza jest ograniczona;
- izolacja między kanałem nadawczym i odbiorczym jest mniejsza niż w innych duplekserach.
Rezystancja zapalonej lampy TR nie jest równa zeru. Za pomocą jednej lampy TR uzyskuje się tłumienie wynoszące „tylko” do 30 dB. Dlatego na drodze do odbiornika często łączy się szeregowo kilka komór wyładowczych w odstępach równych λ/2.
Lampy TR
Rysunek 3: Lampa TR dla odcinka falowodu z „elektrodą podtrzymującą”
Lampy TR są zazwyczaj komorami wyładowczymi zamkniętymi w tylko częściowo opróżnionej bańce szklanej, jak pokazano na rysunku 2. Gdy elektrony przepływają przez zjonizowany gaz lub zjonizowaną parę, powstaje łuk elektryczny. Wymagane napięcie zapłonu można zmniejszyć przez obniżenie ciśnienia gazu wewnątrz lampy. Należy przy tym uzyskać wartość optymalną, aby zapewnić zarówno skuteczny zapłon, jak i efektywne wygaszanie. Czas regeneracji lampy TR można skrócić przez dodanie niewielkiej ilości pary wodnej do gazu wypełniającego. Przy ciśnieniu pary wodnej w lampie wynoszącym około 1 mbar czas regeneracji wynosi około 0,5 µs. Bardzo krótki czas regeneracji jest niezwykle ważny dla radaru, ponieważ sygnały echa od samolotów lecących bardzo blisko radaru, które docierają jeszcze w czasie regeneracji, nie mogą dotrzeć do odbiornika.
Proces zapłonu również nie przebiega bez opóźnienia. Jest to szczególnie niebezpieczne, ponieważ w tym czasie, trwającym do 100 ns, pełna moc nadawcza dociera do wejść odbiornika. Czas reakcji zapłonu można skrócić za pomocą tak zwanego „napięcia podtrzymującego” o wartości od około 100 do 1000 V, które dodatkowo jeszcze bardziej zmniejsza wymagane napięcie zapłonu.
Lampa TR jako odcinek falowodu
wyładowcza
Rysunek 4: Budowa lampy TR jako odcinka falowodu
Komora wyładowcza jest kształtowana za pomocą przesłon i stożkowych wkładek w celu uzyskania rezonansu z silnym zwiększeniem natężenia pola w komorze wyładowczej. Impuls wysokiej częstotliwości o dużej mocy zapala ładunek gazowy w ciągu kilku nanosekund w wyniku jonizacji zderzeniowej. W ten sposób odcinek falowodu zostaje zwarty. Okna hermetycznie zamknięte szkłem kwarcowym są ukształtowane tak, aby przy małych mocach lampa wyładowcza nie powodowała odbić.
Rysunek 5: Przykład: lampa elektronowa MD 80 S 2 firmy „Raytheon”.
Ta lampa wyładowcza stanowi odcinek falowodu w bloku nadajnika
ASR-910, który po doprowadzeniu energii wysokiej częstotliwości
powoduje zwarcie dla wysokiej częstotliwości wskutek jonizacji wypełnienia argonowego
i w ten sposób chroni odbiornik przed nadmierną energią wysokiej częstotliwości.

Biały napis i mała naklejka ostrzegają, że ta lampa wyładowcza urządzenia ASR-910 zawiera również radioaktywny H3 (tryt) jako środek wspomagający jonizację, o aktywności od 0,6 do 1,3 gigabekerela. W przypadku uszkodzenia obudowy gaz może się wydostać, a jego radioaktywne promieniowanie β może stać się niebezpieczne.
Lampa ATR
Lampa ATR jest zasadniczo zbudowana w taki sam sposób jak lampa TR. Podstawowa różnica wynika jedynie z odmiennego miejsca montażu, ponieważ lampa ATR nie musi chronić tak wrażliwych elementów. Dlatego jej konstrukcja jest zazwyczaj nieco prostsza niż konstrukcja lampy TR, ponieważ można zrezygnować ze środków wspomagających jonizację, takich jak radioaktywne gazy wypełniające lub „napięcie podtrzymujące”.
Historia
Duplekser odgałęźny został wynaleziony pod nazwą „urządzenie nadawczo-odbiorcze” przez inżynierów Wilhelma Stepa i Fritza Wächtera w firmie Telefunken. Patent zgłoszono w 1941 roku, lecz z powodu wojny i ograniczeń okresu powojennego został formalnie przyznany dopiero w 1953 roku.